ریبار ته صفتونه
ســــــــتړی مشی په خیر راغلی زمونږ کور ته
د ښایـــــــــــستوو ښاپـــــیریو قصر لور ته
په لټون د ښایـــــستوو کور په کور یی
ښـــــار په ښــــار په ننګرهار یا پکتیا لور ته
انجلي ته ښه په ځیر سره ته ګوری
کله مخ کله هم لاس یا کوڅی لور ته
د نصب او د فامیل یی تپوس ډیر کړی
هم کړی پام په نیالبکی یا چاینک لور ته
د سنګینی لور می خلک افسانی کړی
سری ټیټ دی چی روان وي ښونځي لور ته
د لیاقت او هوښیارتوب یی ساری نشته
بریالی ده په کانکور کی پوهنتون لور ته
په اخلي او په پخلي کی هم بی ساری
نوری خویندی هم په خوی دي د دی لور ته
د اطاعت او عبادت یی خدای (ج) شاهد دی
ټوله شپه وي په لمانځه د قبلی لور ته
د بختور سړي نصیب به زما په لور وي
هم به بخت وړی هم طالع د خســـــــــــــر کور ته
په درناوی
وحید احمدزی
پښتو
څومره خوږه ده څومره ښکلي پښتو
هیڅ چـــــــــــــا هم نه ده نازولي پښتو
چاویل چي ژبه دي دربار ده بلــــــــــــه
هم یې له کوره ده ایستلي پښتــــــــــو
>خپلو بچیانو ترینــــــــه لاس واخستو
څومره په زړه به وي داغــــــــلي پښتو
فکـــــــــر کوم چي د زمرو ژبـــــــــــــــه ده
ځکه، هر چا نده زغمــــــــــــــــلي پښتو
دمور په شان د راته ګرانه ځــــــــــــــکه
ما په زانګــــــــــــو کي اوریدلي پښتو
زه سیدشاه به نور څــــــــــــــــــه نه وایمه
اوس په خبرو ده راغــــــــــــــــــلي
پښتو
سیدشاه خروټی-لندن
پښتون ولی یی؟
اغیار می وژنی په پښتو چی ته پښتون ولی یی؟
داراته وایی ای پښتونه ته مجنون ولی یی؟
نه می پنجاب نه می کابل کی غږیدوته پریږدی
تاته زه وایم ای پښتون سرنیګون ولی یی ؟
په توری زور دی دنړی اتلولی ګټلی
دبل په لاس خپله ورور وژلو ته مفتون ولی یی؟
که ته غږیږی په پښتونو بیا شرمیږی ولی؟
دابلی ژبی ته ولاړلاس په زنګون ولی یی؟
تل په جرګودی دنړی ظلم ته پای ورکړی
نن می خپل کورکی ځړولو ته زبون ولی یی؟
ته پیدا کړی یی الله دابی غیرته چا کړی؟
دمینه ناک په سر سودا کوی ممنون ولی یی؟
AN URGENT PASHTUN CRY FOR JUSTICE IN UNITED AFGHANISTAN
I, Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, received the account below (in the national language of Afghanistan Pashto) on December 12, 2010. From the pain he is expressing in his letter, its author is obviously a Pashtun parliamentarian in Afghanistan. My concern for his safety does not allow me to reveal his name. Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, U.S.A. December 13, 2010. zirakyar1234@yahoo.com
Respected….! I wish you long life to help your Afghan brothers in need.
Manawi [Head of the election commission] did what Rabani, Fahim, Abdullah and Qanooni had planed, and he surpassed their predecessor [Ahmad Shah] Massoud. They enjoyed Iranian support on the international level. Before the elections, they manage to control the Ministry of Interior, and they deteriorated the security situation in regions where Pashtuns and the Persian-speaking Afghans live together. Manawi went on tours of those provinces and realigned his plans with Besmellah. Together, they did three things: First, they forged a plan to reduce the number of Pashtuns in the lower house of Parliament, the House of Representatives. Second, they reduced the number of the members of Afghan Social-Democratic Party (Afghan Mellatyans) and of Islamic Party [of Hekmatyar’s Hezb-e Islami]. Third, they prepared the groundwork for the hard-core Setamies [Persian-speaking anti-Pashtun elements-- usually supported by former Soviet Union/current Russia, as well as Iran].
Despite all the threats and dangers, a number of Pashtuns voted with great courage for their candidates. Shamelessly, votes for those Pashtun candidates in Konduz, Hearat,Balkh, Ghazni and in some other provinces were declared null and void.
Finally through ridiculous complaints, a handful of successful Pashtun candidates were also declared failed. Manawi and his masters want to change the political system in Afghanistan and its Constitution. People like Latin Pedram and Hafiz Mansur were sent to the Parliament. They want federalism. By trying to own two-third seats in the parliament, they would try – in the event of the president’s non-approval - to bring changes in the Constitution and establish federal system in Afghanistan…. They also would attempt – with a two-third majority in the House of Representatives – to introduce “melli sarod” (national anthem) and national terminology in Persian. On December 12, 2010 Manawi openly protested that they will not let these elections to be re-run. He threatened that the dire consequences for doing so will lead to a new rebellion in the country and the responsibility will be on the shoulders of those who make such attempt. It is quite obvious that they have strong support behind them.
Today, the solution to the problem is this one: Election results in some of the places such as Ghazni, Heart, Konduz ,Kabul, Balkh and some other controversial provinces shall be declared null and void, and perhaps members of the previous parliament could continue until grounds are prepared for a re-run of the elections. The country could face dire situation if Pashtuns are ignored and not offered their fair share in the election. This is not a simple but a serious problem which could give rise to the failure [of the mission] of the International Community and could lead to the emergence of even more painful catastrophe in Afghanistan.
This is the voice of the oppressed Pashtunns. It shall be reflected in the world’s mass media and it is hoped the world listens to it.
In hope of a united and developed Afghanistan!
سلامونه احترامات او نیکی هیلی...سیب! تر ډیره راته ژوندی اوسی تر څود افغانستان او اصیلو افغانانو په درد وخورئ.... معنوی څوک چه د ربانی، فهیم، عبدالله، قانونی او خلیلی په اشاره راڅرخیده هغه څه وکړل کوم چه د دوی سلف مسعود هم نه ووکړی. دوی ته په نړیواله کچه د ایران او روسیی مرسته حاصله وه....
د یو موټی او ودان افغانستان په هیله
Durand Treaty Burning Day
By:
Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent Scholar, U.S.A.
(November 14, 2010, “Durand Jarga”/ Ariana Afghanistan TV, California, U.S.A.)
۲۳ لړم ۱۳۸۹ زییز
I, Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, am of Salarzai-Pashtun/Afghan heritage. I have decided in company with my Afghan brothers (Dr. Abdul Ghafar Ashraf Mujadadi, Sedique M. Mateen and Qasim Tarin) to burn the text of the wretched colonial, dividing and evil intrigue, the so-called Durand treaty, which was imposed on Afghanistan 117 years ago in 1893 by British colonialism represented by the foreign secretary of the British-governed India Sir Henry Mortimer Durand. The purpose of this evil design was to break the Pashtun resistance, divide the entire Afghan nation, deprive Afghanistan from access to Baluch-Arabian-Persian Sea, and to undermine the process of nation-building in entire Afghanistan. The division of Afghanistan remains as unnatural, illegal, immoral, and imperialistic today as it was at the end of 19th century when it was imposed.
The Pashtun/Afghan nation occupies a mass of land, which has been of great geo-strategic importance in the past and will remain in the future as well. The Great Game’s rivalry of the world powers has resurfaced with renewed ferocity and heart-breaking experimentation of the world most lethal weapons in Afghanistan since October 7 of 2001.
Colonies were established to advance the military security, economic exploitation, and to project international prestige of imperial powers. From the very beginning the Afghan nation has been resisting imperial powers and their colonial designs and ambitions. The resisting Afghan nation defeated the British Empire three times in 1839, 1880 and 1919.
The Afghan resistance to British colonialism that resulted in three British defeats demonstrated to the rest of the oppressed world that Western imperialists possessed no inherent invincibility. The private imperialism of the capitalist world could not stop the advances of the social imperialism of the former Soviet Union. Just 21 years ago in 1989, the Afghan nation, not NATO, defeated the Soviet army, destroyed the Iron Curtain and freed the east European countries. Historically, the Afghan nation is the champion of defeating the Soviet social imperialism and ridiculing the racial superiority and military invincibility of western imperial arrogance. Instead of being thankful to the Afghan nation, the military organization of the private western imperialism NATO invaded Afghanistan in October of 2001- a shameless, illegal and immoral act of aggression.
The business of imperialism is business, not self-determination. For its business, once again, the western private imperialism will try to donate the wretched “Durand Line” to its adopted son Pakistan at the cost of occupied Afghanistan and occupied Pashtunkhwa. A week ago on November 8, 2010, former State Department advisor from 2002 to 2007
David Pollock wrote in Washington Post that the U.S. government “should advise Pakistan that the U.S. recognizes the Durand Line and will work with the Afghan government to lay this ancient issue to rest.” The puppet regime of Kabul is legally incapable to represent the entire Afghan nation and to give the Afghan land as gift to British Pakistan. This is the reason why I presented my position on the so-called Durand treaty a month ago (October 10, 2010) on Durand Jarga program broadcasted by Ariana Afghanistan TV from California, United States of America.
Pashtuns have been fighting for 171 years against colonialism and for national independence and self-determination. The purpose of burning the colonial Durand treaty or the colonial Durand intrigue is to bring to the attention of world community, especially United Nations, the injustice against Afghans and their divided country. Also, the Durand treaty burning day shall remind the world of the fact that Pashtuns’ annals are not left blank in the history books of the 21st century. Each November 14th ۲۳لړم=عقرب shall be called the National Burning Day of Durand Intrigue.
Down with colonial and imperial treaties! Down with economic and political greed! Down with exceptionalism! Long live normal countries! Long live national independence, self-determination, solidarity, morality, dignity, equality, and peaceful interdependence. Dr. Rahmat Rabi Zirakyar
Constitutions of the Past (1964)
|
THE CONSTITUTION OF AFGHANISTAN 1964 GOVERNMENT OF AFGHANISTAN IN THE NAME OF GOD, THE ALMIGHTY AND THE JUST TO REORGANIZE THE NATIONAL LIFE OF AFGHANISTAN ACCORDING TO THE REQUIREMENTS OF THE TIMES AND ON THE BASIS OF THE REALITIES OF NATIONAL HISTORY AND CULTURE; TO ACHIEVE JUSTICE AND EQUALITY; TO ESTABLISH POLITICAL, ECONOMIC AND SOCIAL DEMOCRACY; TO ORGANIZE THE FUNCTIONS OF THE STATE AND ITS BRANCHES TO ENSURE LIBERTY AND WELFARE OF THE INDIVIDUAL AND THE MAINTENANCE OF THE GENERAL ORDER; TO ACHIEVE A BALANCED DEVELOPMENT OF ALL PHASES OF LIFE IN AFGHANISTAN; AND TO FORM, ULTIMATELY, A PROSPEROUS AND PROGRESSIVE SOCIETY BASED ON SOCIAL COOPERATION AND PRESERVATION OF HUMAN DIGNITY; WE, THE PEOPLE OF AFGHANISTAN, CONSCIOUS OF THE HISTORICAL CHANGES WHICH HAVE OCCURRED IN OUR LIFE AS A NATION AND AS A PART OF HUMAN SOCIETY, WHILE CONSIDERING THE ABOVE MENTIONED VALUES TO BE THE RIGHT OF ALL HUMAN SOCIETIES, HAVE, UNDER THE LEADERSHIP OF HIS MAJESTY MOHAMMED ZAHIR SHAH, THE KING OF AFGHANISTAN AND THE LEADER OF ITS NATIONAL LIFE, FRAMED THIS CONSTITUTION FOR OURSELVES AND THE GENERATIONS TO COME. TITLE ONE THE STATE ARTICLE 1 AFGHANISTAN IS A CONSTITUTIONAL MONARCHY; AN INDEPENDENT, UNITARY AND INDIVISIBLE STATE. SOVEREIGNTY IN AFGHANISTAN BELONGS TO THE NATION. THE AFGHAN NATION IS COMPOSED OF ALL THOSE INDIVIDUALS WHO POSSESS THE CITIZENSHIP OF THE STATE OF AFGHANISTAN IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. THE WORD AFGHAN SHALL APPLY TO EACH SUCH INDIVIDUAL. ARTICLE 2 ISLAM IS THE SACRED RELIGION OF AFGHANISTAN. RELIGIOUS RITES PERFORMED BY THE STATE SHALL BE ACCORDING TO THE PROVISIONS OF THE HANAFI DOCTRINE. NON MUSLIM CITIZENS SHALL BE FREE TO PERFORM THEIR RITUALS WITHIN THE LIMITS DETERMINED BY LAWS FOR PUBLIC DECENCY AND PUBLIC PEACE. ARTICLE 3 FROM AMONGST THE LANGUAGES OF AFGHANISTAN, PASHTU AND DARI SHALL BE THE OFFICIAL LANGUAGES. ARTICLE 4 THE FLAG OF AFGHANISTAN IS TRI COLOR (BLACK, RED AND GREEN) ALL PIECES JOINED TOGETHER VERTICALLY FROM LEFT TO RIGHT IN EQUAL PROPORTIONS; THE BREADTH OF EACH STRIP EQUALLING HALF OF ITS LENGTH, HAVING IN THE MIDDLE THE INSIGNIA OF THE MEHRAB (AN ARCH IN A MOSQUE WHERE THE PRAYING CONGREGATION STANDS, FACING THE KAABA IN MECCA) AND THE MENDER (A MANY TIERED PULPIT PLACED TO THE RIGHT OF THE METHRAB IN A MOSQUE, FROM WHICH ADDRESSES ARE DELIVERED) IN WHITE, FLANKED BY TWO FLAGS AND ENSCONCED IN TWO SHEAVES OF WHEAT. ARTICLE 5 THE CAPITAL OF AFGHANISTAN IS THE CITY OF KABUL. TITLE TWO THE KING ARTICLE 6 IN AFGHANISTAN THE KING PERSONIFIES THE SOVEREIGNTY. ARTICLE 7 THE KING IS THE PROTECTOR OF THE BASIC PRINCIPLES OF THE SACRED RELIGION OF ISLAM, THE GUARDIAN OF AFGHANISTAN'S INDEPENDENCE AND TERRITORIAL INTEGRITY, THE CUSTODIAN OF ITS CONSTITUTION ARE THE CENTER OF ITS NATIONAL UNITY. ARTICLE 8 THE KING SHALL BE AN AFGHAN NATIONAL, A MUSLIM AND A FOLLOWER OF THE HANAFI DOCTRINE. ARTICLE 9 THE KING HAS THE FOLLOWING RIGHTS AND DUTIES: 1) HOLDS SUPREME COMMAND OF THE ARMED FORCES OF AFGHANISTAN. ARTICLE 10 COIN IS MINTED IN THE NAME OF THE KING. ARTICLE 11 THE NAME OF THE KING IS MENTIONED IN KHUTBAS (THE KHUTBA IS AN ADDRESS DELIVERED AS A RELIGIOUS RITE ON OCCASIONS SPECIFIED IN THE ISLAMIC RELIGION.) ARTICLE 12 MEDALS ARE AWARDED BY THE KING IN ACCORDANCE WITH THE TERMS OF THE LAW. THE AWARD OF MEDALS SHALL NOT CARRY ANY MATERIAL BENEFIT. ARTICLE 13 THE ROYAL EXPENDITURES SHALL BE FIXED IN THE STATE BUDGET ACCORDING TO THE LAW OF THE ROYAL EXPENSES. ARTICLE 14 THE EXERCISE OF RIGHTS AND DUTIES DESCRIBED UNDER THIS TITLE SHALL BE SUBJECT TO THE LIMITS PRESCRIBED BY THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. ARTICLE 15 THE KING IS NOT ACCOUNTABLE AND SHALL BE RESPECTED BY ALL. HE TAKES THE FOLLOWING OATH, IN THE PRESENCE OF THE MEMBERS OF THE ROYAL FAMILY, THE MEMBERS OF THE GOVERNMENT AND THE JUSTICES OF THE SUPREME COURT, IN A JOINT SITTING OF BOTH HOUSES OF THE SHURA (PARLIAMENT). 'IN THE NAME OF GOD, THE GREAT, I SWEAR TO BE CONSCIOUS OF HIS OMNIPRESENCE IN ALL MY ACTIONS, THAT I SHALL PROTECT THE SACRED PRINCIPLES OF THE RELIGION OF ISLAM, SHALL GUARD THE CONSTITUTION, SHALL PROTECT THE INDEPENDENCE AND TERRITORIAL INTEGRITY OF THE COUNTRY AS WELL AS THE LAWS OF THE STATE AND THE RIGHTS OF THE PEOPLE; AND, INVOKING DIVINE ASSISTANCE, SHALL REIGN IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE CONSTITUTION OF AFGHANISTAN AND DEVOTE MY EFFORTS TO THE WELL BEING AND PROGRESS OF THE AFGHAN NATION.' ARTICLE 16 THE SUCCESSION TO THE THRONE OF AFGHANISTAN SHALL CONTINUE IN THE HOUSE OF HIS MAJESTY MOHAMMED NADIR SHAH, THE MARTYR, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. ARTICLE 17 SHOULD THE KING RESOLVE TO ABDICATE, HE SHALL INFORM A COUNCIL CONSISTING OF THE PRESIDENT OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE), THE PRESIDENT OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), THE PRIME MINISTER, THE CHIEF JUSTICE AND THE MINISTER OF THE ROYAL COURT AND, THEREAFTER, CONVENE A MEETING OF THE LOYA JIRGA (GRAND COUNCIL) WITHIN A PERIOD OF SEVEN DAYS AND ANNOUNCE THEREIN HIS ABDICATION IN PERSON OR THROUGH THE MINISTER OF COURT. IF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) ATTESTS THAT THE ABDICATION HAS STEMMED FROM THE DATE OF THE ATTESTATION. ARTICLE 18 ON THE KING'S ABDICATION OR DEATH, THE THRONE SHALL PASS ON TO HIS ELDEST SON. IF THE ELDEST SON OF THE KING LACKS THE QUALIFICATIONS SET FORTH IN THIS CONSTITUTION, THE THRONE SHALL PASS ON TO HIS SECOND SON AND SO ON. ARTICLE 19 WHENEVER THE KING ABDICATES OR DIES WITHOUT A SON POSSESSING THE QUALIFICATIONS TO BECOME THE KING, THE THRONE SHALL PASS ON TO THE OLDEST OF THE KING'S BROTHERS. IN CASE THE OLDEST OF THE KING'S BROTHERS LACKS THE QUALIFICATIONS NEEDED, THE THRONE SHALL PASS ON TO THE SECOND BROTHER IN LINE AND SO ON. IF THE KING DOES NOT HAVE A BROTHER POSSESSING THE QUALIFICATIONS REQUIRED FOR THE KING, HIS SUCCESSOR SHALL BE ELECTED FROM AMONGST THE MALE LINEAL DESCENDANTS OF HIS MAJESTY MOHAMMED NADIR SHAH, THE MARTYR. IN THIS CASE THE KING SHALL BE ELECTED BY AN ELECTORAL COLLEGE CONSISTING OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL), THE GOVERNMENT, AND THE JUSTICES OF THE SUPREME COURT. THIS ELECTORAL COLLEGE SHALL BE SUMMONED BY THE PRIME MINISTER, IN THE CASE OF THE DEATH OF THE KING WITHIN FIFTEEN DAYS FROM THE DATE OF THE DEMISE AND IN THE CASE OF ABDICATION WITHIN SEVEN DAYS FROM THE DATE WHEN THE KING'S ABDICATION BECOMES EFFECTIVE. THE DECISION OF THIS ELECTORAL COLLEGE SHALL BE BY A MAJORITY OF VOTES OF THE MEMBERS PRESENT AND SHALL BE CONSIDERED EFFECTIVE UPON THE CONSENT OF THE PERSON CHOSEN AS THE KING. THE MINISTER OF COURT SHALL ACT AS REGENT FROM THE TIME OF THE DEATH OF THE KING OR THE VALIDATION OF HIS ABDICATION UNTIL THE ELECTION OF HIS SUCCESSOR. ARTICLE 20 THE KING SHALL, WHEN HE DECIDES TO TRAVEL OUT OF THE COUNTRY, APPOINT ONE OR MORE PERSONS TO ACT AS HIS REGENT OR REGENTS. THIS PERSON OR PERSONS SHALL, DURING THE ABSENCE OF THE KING AND ON HIS BEHALF, DISCHARGE THE ROYAL FUNCTIONS IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION AND WITHIN THE LIMITS OF THE AUTHORITY DELEGATED TO HIM OR THEM BY THE KING. THE FOLLOWING PERSONS SHALL NOT BE APPOINTED AS REGENT: 1) THE PRIME MINISTER 2) THE PRESIDENT OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) 3) THE PRESIDENT OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) 4) THE CHIEF JUSTICE ARTICLE 21 IN CASE THE KING DIES BEFORE HIS SUCCESSOR HAS COMPLETED TWENTY YEARS OF LIFE, THE QUEEN SHALL ACT AS REGENT UNTIL HIS SUCCESSOR REACHES THE STIPULATED AGE. IN CASE THE QUEEN BE NOT LIVING, THE ELECTORAL COLLEGE, PROVIDED UNDER ARTICLE 19 OF THIS CONSTITUTION, SHALL ELECT SOMEONE FROM AMONGST THE MALE LINEAL DESCENDANTS OF HIS MAJESTY MOHAMMED NADIR SHAH, THE MARTYR, TO ACT AS REGENT. ARTICLE 22 WHENEVER THE KING ABDICATES AND HIS SUCCESSOR HAS NOT COMPLETED TWENTY YEARS OF LIFE, THE ELECTORAL COLLEGE, PROVIDED UNDER ARTICLE 19 SHALL ELECT SOMEONE FROM AMONGST THE MALE LINEAL DESCENDANTS OF HIS MAJESTY MOHAMMED NADIR SHAH, THE MARTYR, TO ACT AS REGENT UNTIL THE SUCCESSOR REACHES THE STIPULATED AGE. ARTICLE 23 THE REGENT OF THE KING MUST POSSESS THE QUALIFICATIONS SPECIFIED IN ARTICLE 8. THE REGENT SHALL PERFORM THE ROYAL FUNCTIONS IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. IN THE CASE OF THE QUEEN ACTING AS REGENT, THE EXERCISE OF THE AUTHORITY DESCRIBED IN SECTION TWO OF ARTICLE 9, SHALL TAKE PLACE WITH THE ADVICE OF THE GOVERNMENT. THE REGENT, DURING THE TENURE OF HIS OFFICE, CANNOT ENGAGE IN ANY OTHER PROFESSION. THE PERSON ELECTED AS REGENT BE VIRTUE OF ARTICLES 21 AND 22 OF THIS CONSTITUTION SHALL NEVER BE ELECTED AS THE KING OF AFGHANISTAN. DURING THE PERIOD OF REGENCY, THE PROVISIONS RELATING TO SUCCESSION UNDER THE TITLE 'KING' OF THIS CONSTITUTION SHALL NOT BE AMENDED. ARTICLE 24 THE ROYAL HOUSE IS COMPOSED OF THE SONS, THE DAUGHTERS, THE BROTHERS AND THE SISTERS OF THE KING AND THEIR HUSBANDS, WIVES, SONS AND DAUGHTERS; AND THE PATERNAL UNCLES AND THE SONS OF THE PATERNAL UNCLES OF THE KING. IN THE OFFICIAL PROTOCOL OF THE SATE, THE ROYAL HOUSE COMES AFTER THE KING AND THE QUEEN. THE EXPENDITURE OF THE ROYAL HOUSE SHALL BE FIXED IN THE BUDGET OF THE ROYAL EXPENSES. TITLES OF NOBILITY ARE EXCLUSIVELY CONFINED TO THE ROYAL HOUSE AND SHALL BE ASSIGNED IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. MEMBERS OF THE ROYAL HOUSE SHALL NOT PARTICIPATE IN POLITICAL PARTIES, AND SHALL NOT HOLD THE FOLLOWING OFFICES: 1) PRIME MINISTER OR MINISTER MEMBERS OF THE ROYAL HOUSE SHALL MAINTAIN THEIR STATUS AS MEMBERS OF THE ROYAL HOUSE AS LONG AS THEY LIVE. TITLE THREE THE BASIC RIGHTS AND DUTIES OF THE PEOPLE ARTICLE 25 THE PEOPLE OF AFGHANISTAN, WITHOUT ANY DISCRIMINATION OR PREFERENCE, HAVE EQUAL RIGHTS AND OBLIGATIONS BEFORE THE LAW. ARTICLE 26 LIBERTY IS THE NATURAL RIGHT OF THE HUMAN BEING. THIS RIGHT HAS NO LIMITATIONS EXCEPT THE LIBERTY OF OTHERS AND PUBLIC INTEREST AS DEFINED BY THE LAW. THE LIBERTY AND DIGNITY OF THE HUMAN BEING ARE INVIOLABLE AND INALIENABLE. THE STATE HAS THE DUTY TO RESPECT AND PROTECT THE LIBERTY AND DIGNITY OF THE INDIVIDUAL. NO DEED IS CONSIDERED A CRIME EXCEPT BY VIRTUE OF A LAW IN FORCE BEFORE ITS COMMISSION. NO ONE MAY BE PUNISHED EXCEPT BY THE ORDER OF A COMPETENT COURT RENDERED AFTER AN OPEN TRIAL HELD IN THE PRESENCE OF THE ACCUSED. NO ONE MAY BE PUNISHED EXCEPT UNDER THE PROVISIONS OF A LAW THAT HAS COME INTO EFFECT BEFORE THE COMMISSION OF THE OFFENSE WITH WHICH THE ACCUSED IS CHARGED. NO ONE MAY BE PURSUED OR ARRESTED EXCEPT IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. NO ONE MAY BE DETAINED EXCEPT ON ORDER OF A COMPETENT COURT, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. INNOCENCE IS THE ORIGINAL STATE; THE ACCUSED IS CONSIDERED TO BE INNOCENT UNLESS FOUND GUILTY BY A FINAL JUDGMENT OF A COURT OF LAW. CRIME IS A PERSONAL DEED. PURSUIT, ARREST OR DETENTION OF THE ACCUSED AND THE EXECUTION OF SENTENCE AGAINST HIM DOES NOT AFFECT ANY OTHER PERSON. TORTURING A HUMAN BEING IS NOT PERMISSIBLE. NO ONE CAN TORTURE OR ISSUE ORDERS TO TORTURE A PERSON EVEN FOR THE SAKE OF DISCOVERING FACTS, EVEN IF THE PERSON INVOLVED IS UNDER PURSUIT, ARREST OR DETENTION OR IS CONDEMNED TO A SENTENCE. IMPOSING PUNISHMENT INCOMPATIBLE WITH HUMAN DIGNITY IS NOT PERMISSIBLE. A STATEMENT OBTAINED FROM AN ACCUSED OR ANY OTHER PERSON BY COMPULSION IS NOT VALID. CONFESSION OF A CRIME MEANS THE ADMISSION MADE BY AN ACCUSED WILLINGLY AND IN FULL POSSESSION OF HIS SENSES BEFORE A COMPETENT COURT WITH REGARD TO THE COMMISSION OF A CRIME LEGALLY ATTRIBUTED TO HIM. EVERY PERSON HAS THE RIGHT TO APPOINT DEFENSE COUNSEL FOR THE REMOVAL OF A CHARGE LEGALLY ATTRIBUTED TO HIM. INDEBTEDNESS OF ONE TO ANOTHER CANNOT CAUSE DEPRIVATION OR CURTAILMENT OF THE LIBERTY OF THE DEBTOR. THE WAYS AND MEANS OF RECOVERING DEBT SHALL BE SPECIFIED IN THE LAW. EVERY AFGHAN IS ENTITLED TO TRAVEL WITHIN THE TERRITORY OF THE STATE AND SETTLE ANYWHERE EXCEPT IN AREAS PROHIBITED BY THE LAW. SIMILARLY, EVERY AFGHAN HAS A RIGHT TO TRAVEL OUTSIDE OF AFGHANISTAN AND RETURN TO AFGHANISTAN ACCORDING TO THE PROVISIONS OF THE LAW. NO AFGHAN SHALL BE SENTENCED TO BANISHMENT FROM AFGHANISTAN OR WITHIN ITS TERRITORY. ARTICLE 27 NO AFGHAN ACCUSED OF A CRIME CAN BE EXTRADITED TO A FOREIGN STATE. ARTICLE 28 A PERSON'S RESIDENCE IS INVIOLABLE. NO ONE, INCLUDING THE STATE CAN ENTER OR SEARCH A RESIDENCE WITHOUT THE PERMISSION OF THE RESIDENT OR THE ORDERS OF A COMPETENT COURT AND IN ACCORDANCE WITH THE CONDITIONS AND PROCEDURE SPECIFIED BY THE LAW. IN CASES OF WITNESSED CRIMES THE RESPONSIBLE OFFICER CAN ENTER OR SEARCH THE RESIDENCE OF A PERSON WITHOUT THE PERMISSION OF THE RESIDENT OR THE PRIOR WRIT OF THE COURT ON HIS PERSONAL RESPONSIBILITY. THE OFFICER IS BOUND TO GET THE ORDER OF THE COURT WITHIN THE TIME LIMIT SET BY THE LAW AFTER HIS ENTRY INTO THE HOUSE OR ITS SEARCH. ARTICLE 29 PROPERTY IS INVIOLABLE. NO ONE'S PROPERTY CAN BE CONFISCATED EXCEPT IN ACCORDANCE WITH THE PROVISION OF THE LAW AND THE DECISION OF A COMPETENT COURT. EXPROPRIATION IS ALLOWED ONLY FOR SECURING PUBLIC INTEREST, AGAINST AN ADVANCE EQUITABLE COMPENSATION, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. NO ONE SHALL BE PROHIBITED FROM ACQUIRING PROPERTY AND EXERCISING THE RIGHT OF OWNERSHIP OF THE SAME, WITHIN THE LIMITATIONS OF THE LAW. THE WAYS OF UTILIZING PROPERTY SHALL BE REGULATED AND GUIDED BY THE LAW, FOR SECURING THE PUBLIC INTEREST. INVESTIGATIONS AND DECLARATIONS OF A PERSON'S PROPERTY CAN BE MADE ONLY IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. FOREIGN STATES AND NATIONALS ARE NOT ENTITLED TO OWN IMMOVABLE PROPERTY IN AFGHANISTAN. SUBJECT TO THE APPROVAL OF THE GOVERNMENT, IMMOVABLE PROPERTY MAY BE SOLD TO THE DIPLOMATIC MISSIONS OF FOREIGN STATES ON A RECIPROCAL BASIS AND ALSO TO THOSE INTERNATIONAL ORGANIZATIONS TO WHICH THE STATE OF AFGHANISTAN IS A MEMBER. ARTICLE 30 THE FREEDOM AND SECRECY OF PEOPLE'S COMMUNICATIONS, WHETHER BY WRITING, TELEPHONE, TELEGRAPH OR OTHER MEDIUM, ARE INVIOLABLE. THE STATE HAS NO RIGHT TO SEARCH PERSONAL COMMUNICATIONS EXCEPT BY THE ORDER OF A COMPETENT COURT AND IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. IN URGENT CASES, DEFINED BY THE LAW, THE OFFICIAL RESPONSIBLE CAN SEARCH COMMUNICATIONS ON HIS RESPONSIBILITIES, WITHOUT THE PRIOR PERMISSION OF THE COURT. THE OFFICIAL CONCURRENTLY IS BOUND TO OBTAIN, AFTER THE SEARCH, THE DECISION OF THE COURT WITHIN THE TIME LIMIT SET UNDER THE LAW. ARTICLE 31 FREEDOM OF THOUGHT AND EXPRESSION IS INVIOLABLE. EVERY AFGHAN HAS THE RIGHT TO EXPRESS HIS THOUGHTS IN SPEECH, IN WRITING, IN PICTURES AND BY OTHER MEANS, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. EVERY AFGHAN HAS THE RIGHT TO PRINT AND PUBLISH IDEAS IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, WITHOUT SUBMISSION IN ADVANCE TO THE AUTHORITIES OF THE STATE. THE PERMISSION TO ESTABLISH AND OWN PUBLIC PRINTING HOUSES AND TO ISSUE PUBLICATIONS IS GRANTED ONLY TO THE CITIZENS AND THE STATE OF AFGHANISTAN, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. THE ESTABLISHMENT AND OPERATION OF PUBLIC RADIO TRANSMISSION AND TELECASTING IS THE EXCLUSIVE RIGHT OF THE STATE. ARTICLE 32 AFGHAN CITIZENS HAVE THE RIGHT TO ASSEMBLE UNARMED, WITHOUT PRIOR PERMISSION OF THE STATE, FOR THE ACHIEVEMENT OF LEGITIMATE AND PEACEFUL PURPOSES, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. AFGHAN CITIZENS HAVE THE RIGHT TO ESTABLISH, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, ASSOCIATIONS FOR THE REALIZATION OF MATERIAL OR SPIRITUAL PURPOSES. AFGHAN CITIZENS HAVE THE RIGHT TO FORM POLITICAL PARTIES, IN ACCORDANCE WITH THE TERMS OF THE LAW, PROVIDED THAT: 1) THE AIMS AND ACTIVITIES OF THE PARTY AND THE IDEAS OF WHICH THE ORGANIZATION OF THE PARTY IS BASED ARE NOT OPPOSED TO THE VALUES EMBODIED IN THIS CONSTITUTION. 2) THE ORGANIZATION AND FINANCIAL RESOURCES OF THE PARTY ARE OPEN. A PARTY FORMED IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW CANNOT BE DISSOLVED WITHOUT DUE PROCESS OF THE LAW AND THE ORDER OF THE SUPREME COURT. ARTICLE 33 ANYONE WHO, WITHOUT DUE CAUSE, SUFFERS DAMAGE FROM THE ADMINISTRATION IS ENTITLED TO COMPENSATION AND MAY FILE A SUIT IN A COURT FOR ITS RECOVERY. THE STATE CANNOT, EXCEPT IN CASES SPECIFIED BY THE LAW, RESORT TO THE RECOVERY OF ITS DUES WITHOUT THE ORDER OF A COMPETENT COURT. ARTICLE 34 EDUCATION IS THE RIGHT OF EVERY AFGHAN AND SHALL BE PROVIDED FREE OF CHARGE BY THE STATE AND CITIZENS OF AFGHANISTAN. THE AIM OF THE STATE IS TO REACH A STAGE WHERE SUITABLE FACILITIES FOR EDUCATION WILL BE MADE AVAILABLE TO ALL AFGHANS, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. THE GOVERNMENT IS OBLIGED TO PREPARE AND IMPLEMENT A PROGRAM FOR BALANCED AND UNIVERSAL EDUCATION IN AFGHANISTAN. IT IS THE DUTY OF THE STATE TO GUIDE AND SUPERVISE EDUCATION. PRIMARY EDUCATION IS COMPULSORY FOR ALL CHILDREN IN AREAS WHERE FACILITIES FOR THIS PURPOSE ARE PROVIDED BY THE STATE. THE STATE ALONE HAS THE RIGHT AND DUTY TO ESTABLISH AND ADMINISTER THE INSTITUTIONS OF PUBLIC AND HIGHER LEARNING. OUTSIDE THIS SPHERE, AFGHAN NATIONALS ARE ENTITLED TO ESTABLISH TECHNICAL AND LITERACY SCHOOLS. CONDITIONS FOR THE ESTABLISHMENT OF SUCH SCHOOLS, THEIR CURRICULA AND THE CONDITIONS OF LEARNING IN SUCH SCHOOLS ARE TO BE DETERMINED BY LAW. THE GOVERNMENT MAY GRANT PERMISSION, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, TO FOREIGN PERSONS TO ESTABLISH PRIVATE SCHOOLS FOR THE EXCLUSIVE USE OF FOREIGNERS. ARTICLE 35 IT IS THE DUTY OF THE STATE TO PREPARE AND IMPLEMENT AN EFFECTIVE PROGRAM FOR THE DEVELOPMENT AND STRENGTHENING OF THE NATIONAL LANGUAGE, PASHTU. ARTICLE 36 IT IS THE DUTY OF THE STATE TO PROVIDE, WITHIN THE LIMITS OF ITS MEANS, BALANCED FACILITIES FOR THE PREVENTION AND TREATMENT OF DISEASES FOR ALL AFGHANS. THE WILL OF THE STATE IN THIS REGARD IS TO REACH A STAGE WHERE SUITABLE MEDICAL FACILITIES WILL BE MADE AVAILABLE TO ALL AFGHANS. ARTICLE 37 WORK IS THE RIGHT AND PRECEPT OF EVERY AFGHAN WHO THE CAPABILITY TO DO IT. THE MAIN PURPOSE OF LAWS DESIGNED TO SYSTEMATIZE LABOR IS TO REACH A STAGE WHERE THE RIGHTS AND INTERESTS OF ALL CATEGORIES OF LABORERS ARE PROTECTED, SUITABLE CONDITIONS OF WORK ARE PROVIDED AND THE RELATIONS BETWEEN THE WORKERS AND EMPLOYERS ARE ORGANIZED ON A JUST AND PROGRESSIVE BASIS. THE CITIZENS OF AFGHANISTAN ARE ADMITTED TO THE SERVICE OF THE STATE ON THE BASIS OF THEIR QUALIFICATIONS AND IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. WORK AND TRADE MAY BE FREELY CHOSEN, WITHIN THE CONDITIONS DETERMINED BY THE LAW. FORCED LABOR EVEN FOR THE BENEFIT OF THE STATE IS NOT PERMISSIBLE. THE PROHIBITION OF FORCED LABOR SHALL NOT BE SO CONSTRUED AS TO AFFECT THE IMPLEMENTATION OF THE LAWS GOVERNING THE ORGANIZATION OF COLLECTIVE WORK FOR THE PUBLIC INTEREST. ARTICLE 38 EVERY AFGHAN IS BOUND TO PAY TAX AND DUTY TO THE STATE. NO DUTY OR TAX OF ANY KIND SHALL BE LEVIED WITHOUT THE PROVISIONS OF THE LAW. THE RATE OF TAX AND DUTY AS WELL AS THE METHOD OF PAYMENT SHALL BE DETERMINED BY LAW WITH CONSIDERATION FOR SOCIAL JUSTICE. THE PROVISIONS OF THIS ARTICLE ARE APPLICABLE TO FOREIGN PERSONS AS WELL. ARTICLE 39 IT IS THE SACRED DUTY OF ALL CITIZENS OF AFGHANISTAN TO DEFEND THEIR COUNTRY. ALL CITIZENS OF AFGHANISTAN ARE BOUND TO PERFORM MILITARY SERVICE IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. ARTICLE 40 IT IS THE DUTY OF ALL THE PEOPLE OF AFGHANISTAN TO FOLLOW THE PROVISIONS OF THE CONSTITUTION; TO BEAR LOYALTY TO THE KING AND RESPECT HIM; TO OBEY LAWS; TO HAVE DUE CONSIDERATION FOR PUBLIC ORDER AND PIECE; TO PROTECT THE INTERESTS OF THE HOMELAND AND TO PARTICIPATE IN THE NATIONS LIFE. TITLE FOUR THE SHURA (PARLIAMENT) ARTICLE 41 THE SHURA (PARLIAMENT) IN AFGHANISTAN MANIFESTS THE WILL OF THE PEOPLE AND REPRESENTS THE WHOLE OF THE NATION. THE PEOPLE OF AFGHANISTAN PARTICIPATE THROUGH THE SHURA (PARLIAMENT) IN THE POLITICAL LIFE OF THE COUNTRY. ALTHOUGH ELECTED FROM A PARTICULAR CONSTITUENCY EACH MEMBER OF THE SHURA (PARLIAMENT) SHALL AT THE TIME OF EXPRESSING HIS OPINION, TAKE THE GENERAL INTEREST OF THE WHOLE OF AFGHANISTAN AS THE BASIS FOR HIS JUDGMENT. ARTICLE 42 THE SHURA (PARLIAMENT) CONSISTS OF TWO HOUSES: 1) WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) ARTICLE 43 MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) SHALL BE ELECTED BY THE PEOPLE OF AFGHANISTAN IN A FREE, UNIVERSAL, SECRET AND DIRECT ELECTION, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. FOR THIS PURPOSE AFGHANISTAN SHALL BE DIVIDED INTO ELECTORAL CONSTITUENCIES, THE NUMBER AND LIMITS OF WHICH ARE FIXED BY THE LAW. EACH CONSTITUENCY SHALL RETURN ONE MEMBER. THE CANDIDATE WHO OBTAINS THE LARGEST NUMBER OF VOTES CAST IN HIS CONSTITUENCY, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, SHALL BE RECOGNIZED AS THE REPRESENTATIVE OF THAT CONSTITUENCY. ARTICLE 44 MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) SHALL BE ELECTED FOR A PERIOD OF FOUR YEARS, WHICH IS ONE TERM OF THE LEGISLATURE. WHENEVER THE SHURA (PARLIAMENT) IS DISSOLVED, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE CONSTITUTION, A NEW WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) SHALL BE ELECTED FOR ANOTHER LEGISLATIVE TERM. HOWEVER, THE TERMINATION DATE OF THE OUTGOING HOUSE IS SO REGULATED THAT THE ENSUING SESSION OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) COMMENCES ON THE DATE STIPULATED IN ARTICLE 59. ARTICLE 45 MEMBERS OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) SHALL BE NOMINATED AND ELECTED AS FOLLOWS: 1) ONE THIRD OF THE MEMBERS SHALL BE APPOINTED BY THE KING FOR A PERIOD OF FIVE YEARS FROM AMONGST WELL INFORMED AND EXPERIENCED PERSONS. 2) THE REMAINING TWO THIRDS OF THE MEMBERS SHALL BE ELECTED AS FOLLOWS: A) EACH PROVINCIAL COUNCIL SHALL ELECT ONE OF ITS MEMBERS TO THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) FOR A PERIOD OF THREE YEARS. B) THE RESIDENTS OF EACH PROVINCE SHALL ELECT ONE PERSON FOR A PERIOD OF FOUR YEARS BY A FREE, UNIVERSAL, SECRET AND DIRECT ELECTION. ARTICLE 46 QUALIFICATIONS FOR VOTERS SHALL BE SPECIFIED IN THE ELECTORAL LAW. PERSONS APPOINTED OR ELECTED FOR MEMBERSHIP IN THE SHURA (PARLIAMENT) MUST MEET THE FOLLOWING REQUIREMENTS IN ADDITION TO THEIR QUALIFICATIONS AS VOTERS: 1) MUST HAVE ACQUIRED AFGHAN NATIONALITY AT LEAST TEN YEARS PRIOR TO THE DATE OF NOMINATION OR ELECTION. 4) MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) MUST HAVE COMPLETED THE AGE OF 25 AT THE TIME OF THE ELECTION AND THOSE OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) THE AGE OF 30 AT THE TIME OF THEIR NOMINATION OR ELECTION. ARTICLE 47 THE HEAD AND MEMBERS OF THE GOVERNMENT, JUDGES, OFFICERS AND MEMBERS OF THE ARMED FORCES, OFFICIALS AND OTHER PERSONNEL OF THE ADMINISTRATION CANNOT BE APPOINTED OR ELECTED TO THE SHURA (PARLIAMENT) WHILE THEY ARE IN SERVICE. ARTICLE 48 NO PERSON CAN BE A MEMBER OF BOTH HOUSES SIMULTANEOUSLY. ARTICLE 49 ELECTIONS SHALL BE GOVERNED BY THE ELECTORAL LAW SUBJECT TO THE PROVISIONS OF THE CONSTITUTION. NO BILL TO AMEND THE ELECTORAL LAW MAY BE ENTERTAINED ON THE AGENDA OF EITHER HOUSE OF THE SHURA (PARLIAMENT) DURING THE LAST TWO YEARS OF THE LEGISLATIVE TERM OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE). ARTICLE 50 DOCUMENTS OF MEMBERSHIP ARE AUTHENTICATED IN EACH HOUSE BY THE HOUSE ITSELF. THE PROCEDURE OF AUTHENTICATION SHALL BE SPECIFIED IN THE RULES OF PROCEDURE OF THE HOUSE CONCERNED. ARTICLE 51 NO LEGAL PROCEEDINGS CAN BE BROUGHT AGAINST A MEMBER OF THE SHURA (PARLIAMENT) FOR EXPRESSING AN OPINION OR IDEA WHILE PERFORMING HIS DUTY INSIDE OR OUTSIDE THE SHURA (PARLIAMENT). WHENEVER A MEMBER OF THE SHURA (PARLIAMENT) IS ACCUSED OF AN OFFENSE, THE OFFICIAL RESPONSIBLE SHALL COMMUNICATE THE MATTER TO THE HOUSE OF WHICH THE ACCUSED IS A MEMBER. THE LEGAL PROCEEDINGS AGAINST THE ACCUSED SHALL BE INITIATED WHEN THE HOUSE VOTES ITS APPROVAL BY A TWO THIRDS MAJORITY OF ITS MEMBERS. THE HOUSE CAN ALSO RESCIND ITS PERMISSION BY A TWO THIRDS MAJORITY VOTE OF ITS MEMBERS. IN THE CASE OF A WITNESSED CRIME THE OFFICIAL RESPONSIBLE CAN START LEGAL PROCEEDINGS AND ARREST A MEMBER OF THE SHURA (PARLIAMENT) WITHOUT THE PERMISSION OF THE HOUSE TO WHICH HE BELONGS. WHENEVER LEGAL PROCEEDINGS DEMAND THE DETENTION OF THE ACCUSED IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, THE OFFICIAL RESPONSIBLE IS BOUND TO COMMUNICATE THE MATTER IMMEDIATELY TO THE HOUSE CONCERNED, AND WITH ITS PERMISSION MAY DETAIN THE ACCUSED. IN CASE THE ACCUSATION OCCURS DURING THE PERIOD WHERE THE HOUSE IS NOT IN SESSION, PERMISSION FOR DETENTION SHALL BE OBTAINED FROM THE EXECUTIVE COUNCIL OF THE HOUSE. THE DECISION OF THE EXECUTIVE COUNCIL SHALL BE PLACED BEFORE THE HOUSE AT ITS NEXT SESSION FOR APPROPRIATE ACTION. ARTICLE 52 MEMBERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) CANNOT UNDERTAKE ANY OTHER PROFESSION. THIS RULE DOES NOT APPLY TO AGRICULTURE AND OTHER FREE ENTERPRISES. ARTICLE 53 SUITABLE SALARIES SHALL BE FIXED IN ACCORDANCE WITH THE LAW FOR MEMBERS OF SHURA (PARLIAMENT). ARTICLE 54 EVERY MEMBER OF SHURA (PARLIAMENT) IS ENTITLED TO EXPRESS HIS VIEWS ON THE SUBJECT OF DEBATE IN HIS HOUSE, IN ACCORDANCE WITH THE RULES OF PROCEDURE. ARTICLE 55 THE TWO HOUSES MEET SEPARATELY BUT AT THE SAME TIME. THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) CAN HOLD EXTRAORDINARY SESSIONS TO STUDY THE BUDGET PROPOSALS OF THE STATE DURING THE TIME WHEN THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) IS ADJOURNED. A JOINT SESSION OF THE TWO HOUSES OF SHURA (PARLIAMENT) IS HELD WHEN THE KING INAUGURATES THE NEW SHURA (PARLIAMENT) OR ADDRESSES THE ANNUAL SESSION OF THE SHURA (PARLIAMENT). ARTICLE 56 THE MEMBERS OF THE GOVERNMENT MAY ATTEND THE MEETINGS OF BOTH HOUSES OF SHURA (PARLIAMENT). EACH HOUSE MAY DEMAND THE PRESENCE OF THE HEAD OR MEMBERS OF THE GOVERNMENT AT ITS MEETINGS. ARTICLE 57 DEBATES IN BOTH HOUSES ARE OPEN EXCEPT WHEN THE GOVERNMENT, THE PRESIDENT OF THE HOUSE OR AT LEAST TEN MEMBERS REQUEST A SECRET SESSION, AND THE HOUSE GRANTS ITS APPROVAL. THE HOUSE CAN, WITH A TWO THIRDS MAJORITY OF THE MEMBERS, CONVENE SECRET PROCEEDINGS INTO OPEN DEBATE. THE PROCEEDINGS OF BOTH HOUSES OF SHURA (PARLIAMENT) ARE RECORDED. NOBODY MAY ENTER THE MEETING PLACE OF THE SHURA (PARLIAMENT) BY FORCE. VIOLATORS SHALL BE PUNISHED ACCORDING TO THE LAW. ARTICLE 58 EXCEPT IN CASES CLEARLY DEFINED IN THIS CONSTITUTION, DECISIONS IN EACH HOUSE SHALL BE MADE BY A MAJORITY VOTE OF THE MEMBERS PRESENT. ARTICLE 59 EACH HOUSE OF SHURA (PARLIAMENT) HOLDS ONE ORDINARY SESSION PER YEAR, WHICH OPENS ON THE 22ND OF MEEZAN. THE NUMBER OF ANNUAL SESSIONS CAN BE INCREASED BY LAW. IN SUCH CASES THE LAW SHALL REGULATE THE OPENING DATE OF THE SESSION AND ITS DURATION. THE WORKING PERIOD OF EACH HOUSE OF SHURA (PARLIAMENT) IS SEVEN MONTHS PER YEAR. THIS PERIOD MAY BE EXTENDED BY EACH HOUSE ACCORDING TO THE REQUIREMENTS OF ITS BUSINESS. DURING THE RECESS PERIOD, AN EXTRAORDINARY SESSION OF SHURA (PARLIAMENT) MAY BE SUMMONED BY THE KING; OR ON A REQUEST BY THE GOVERNMENT, THE PRESIDENT OF ONE OF THE HOUSES, OR BY ONE FIFTH OF ITS MEMBERS. THE EXTRAORDINARY SESSION OF SHURA (PARLIAMENT) ENDS BY A ROYAL DECREE ISSUED AFTER CONSULTATION WITH THE PRESIDENTS OF BOTH HOUSES. ARTICLE 60 THE PRESIDENT OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) IS APPOINTED FROM AMONGST ITS MEMBERS BY THE KING. THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) ELECTS ONE OF ITS MEMBERS AS PRESIDENT OF THE HOUSE. EACH HOUSE ELECTS FROM AMONGST ITS MEMBERS ONE FIRST DEPUTY PRESIDENT, ONE SECOND DEPUTY PRESIDENT, ONE SECRETARY AND ONE DEPUTY SECRETARY. THE ABOVE MENTIONED PERSONS CONSTITUTE THE EXECUTIVE COUNCIL OF THE HOUSE. THE EXECUTIVE COUNCIL OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) IS ELECTED AT THE OPENING OF THE LEGISLATIVE TERM WHILE THE VICE PRESIDENTS, SECRETARY AND DEPUTY SECRETARY OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) ARE ELECTED FOR ONE YEAR AT THE BEGINNING OF EACH ANNUAL SESSION. THE PRESIDENT OF EACH HOUSE CONDUCTS DEBATES IN THE HOUSE CONCERNED AND ADOPTS NECESSARY MEASURES FOR THE MAINTENANCE OF LAW AND ORDER ON THE PREMISES OF THE HOUSE. OTHER DUTIES OF THE PRESIDENT ARE DEFINED IN THE RULES OF PROCEDURE FOR THE HOUSE. IN THE ABSENCE OF THE PRESIDENT, THE FIRST DEPUTY PRESIDENT, AND IN THE ABSENCE OF THE FIRST DEPUTY PRESIDENT, THE SECOND DEPUTY PRESIDENT OFFICIATES AS PRESIDENT. THE SECRETARY OF THE HOUSE RECORDS THE PROCEEDINGS OF THE HOUSE AND SUPERVISES THE FUNCTIONS OF ITS SECRETARIAT. IN THE ABSENCE OF THE SECRETARY THE DEPUTY SECRETARY DISCHARGES THE DUTIES OF THE SECRETARY. ARTICLE 61 EACH HOUSE APPOINTS, IN ACCORDANCE WITH ITS RULES OF PROCEDURE, COMMITTEES FOR MAKING THOROUGH AND DETAILED STUDY OF THE SUBJECTS UNDER CONSIDERATION. ARTICLE 62 EACH HOUSE FORMULATES ITS OWN RULES OF PROCEDURE. ARTICLE 63 THE SHURA (PARLIAMENT) MAY BE DISSOLVED BY ORDER OF THE KING. THE DISSOLUTION OF THE SHURA (PARLIAMENT) IS IMPERATIVE UNDER THE CONDITIONS DESCRIBED IN ARTICLE 121. THE DISSOLUTION OF THE SHURA (PARLIAMENT) ENCOMPASSES THE NON ELECTED MEMBERS OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS). ARTICLE 64 THE SHURA (PARLIAMENT) LEGISLATES FOR ORGANIZING THE AFFAIRS OF THE COUNTRY IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. THERE SHALL BE NO LAW REPUGNANT TO THE BASIC PRINCIPLES OF THE SACRED RELIGION OF ISLAM AND THE OTHER VALUES EMBODIED IN THIS CONSTITUTION. THE RATIFICATION OF INTERNATIONAL TREATIES, THE DISPATCH ABROAD OF DETACHMENTS OF AFGHAN ARMED FORCES, THE GRANT OF CONCESSIONS IMPORTANT TO THE NATIONAL ECONOMY INCLUDING MONOPOLIES, AND THE AUTHORIZATION TO ISSUE MONEY AND OBTAIN LOANS ARE WITHIN THE COMPETENCE OF THE SHURA (PARLIAMENT). CONCESSIONS WHICH ARE TO BE RATIFIED BY THE SHURA (PARLIAMENT) SHALL BE DEFINED BY THE LAW. ARTICLE 65 THE GOVERNMENT IS RESPONSIBLE TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE). ARTICLE 66 THE MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) MAY PUT QUESTIONS TO THE GOVERNMENT. DEBATE ON THE GOVERNMENT EXPLANATION DEPENDS UPON THE DECISION OF THE HOUSE. ARTICLE 67 THE MEMBERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) MAY ASK QUESTIONS FROM THE PRIME MINISTER OR THE MINISTERS ABOUT SPECIFIC SUBJECTS. PERSONS THUS ASKED ARE BOUND TO FURNISH A VERBAL OR WRITTEN ANSWER. THIS ANSWER SHALL NOT BE MADE SUBJECT OF DEBATE. ARTICLE 68 THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) IS COMPETENT TO APPOINT, ON PROPOSAL FROM ONE THIRD OF ITS MEMBERS, AN ENQUIRY COMMISSION TO INVESTIGATE AND STUDY THE CONDUCT OF THE GOVERNMENT AND THE ACTIONS OF THE ADMINISTRATION. THE COMPOSITION OF THE ENQUIRY COMMISSION AND ITS METHOD OF FUNCTIONING SHALL BE DEFINED IN THE RULES OF PROCEDURE OF THE HOUSE. ARTICLE 69 EXCEPTING THE CONDITIONS FOR WHICH SPECIFIC PROVISIONS HAVE BEEN MADE IN THIS CONSTITUTION, A LAW IS A RESOLUTION PASSED BY BOTH HOUSES, AND SIGNED BY THE KING. IN THE AREA WHERE NO SUCH LAW EXISTS, THE PROVISIONS OF THE HANAFI JURISPRUDENCE OF THE SHARIAAT OF ISLAM SHALL BE CONSIDERED AS LAW. ARTICLE 70 A LEGISLATIVE BILL MAY BE INTRODUCED TO THE SHURA (PARLIAMENT) BY THE GOVERNMENT OR THE MEMBERS OF THE SHURA (PARLIAMENT). BILLS RELATING TO JUDICIAL ADMINISTRATION MAY ALSO BE INTRODUCED BY THE SUPREME COURT. BILLS RELATING TO BUDGETARY AND FINANCIAL LEGISLATION MAY ONLY ORIGINATE FROM THE GOVERNMENT. ARTICLE 71 A LEGISLATIVE BILL MAY TO INTRODUCED TO EITHER OF THE TWO HOUSES BY THE GOVERNMENT OR THE SUPREME COURT. ARTICLE 72 WHEN A BILL IS INTRODUCED BY MEMBERS OF ONE OF THE TWO HOUSES, IT IS PLACED ON THE AGENDA OF THE HOUSE ONLY AFTER IT IS SUPPORTED BY AT LEAST TEN MEMBERS OF THE HOUSE CONCERNED. A BILL WHICH INVOLVES NEW FINANCIAL COMMITMENTS OR A REDUCTION IN STATE REVENUE MAY BE PLACED ON THE AGENDA OF EITHER HOUSE ON CONDITION THAT THE BILL PROVIDES FOR THE SOURCES OF FINANCING FOR THE COMPENSATION OF THE LOSS. THIS PROVISION DOES NOT APPLY TO BILLS INTRODUCED BY THE SUPREME COURT. ARTICLE 73 WHEN A BILL IS PLACED ON THE AGENDA OF EITHER OF THE TWO HOUSES, IT IS FIRST REFERRED TO THE COMMITTEE CONCERNED, AND AFTER IT HAS BEEN COMMENTED UPON BY THE COMMITTEE, THE BILL IS READ IN THE HOUSE ALONG WITH THE COMMENTS OF THE COMMITTEE, AND DEBATED UPON, FOLLOWED BY VOTING ON EACH ARTICLE. AFTER THIS THE DRAFT IS READ FOR THE SECOND TIME AND PUT BEFORE THE HOUSE FOR REJECTION OR APPROVAL AS A WHOLE. ARTICLE 74 WHEN AN ENACTMENT OF ONE HOUSE IS REJECTED BY THE OTHER, A JOINT COMMITTEE CONSISTING OF AN EQUAL NUMBER OF MEMBERS FROM BOTH HOUSES IS SET UP, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, TO SETTLE THE DIFFERENCES. THE VERDICT OF THE COMMITTEE BECOMES EFFECTIVE AFTER IT RECEIVES THE ROYAL ASSENT. WHEN THE JOINT COMMITTEE FAILS TO RESOLVE THE DIFFERENCES, THE ENACTMENT IS CONSIDERED INVALID. IF THE ENACTMENT IS FROM THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE), IT MAY BE APPROVED AGAIN BY A MAJORITY OF VOTES DURING THE NEXT TERM OF LEGISLATION. THE ENACTMENT, WITHOUT REFERENCE TO THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), THEN BECOMES LAW AFTER IT IS SIGNED BY THE KING. WHEN THE DIFFERENCES BETWEEN THE TWO HOUSES OF THE SHURA (PARLIAMENT) RELATE TO FINANCIAL BILLS AND ARE NOT RESOLVED BY THE JOINT COMMITTEE, THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) MAY MOVE THE BILL AGAIN IN THE FOLLOWING SESSION AND APPROVE IT BY A MAJORITY VOTE. THIS ENACTMENT, WITHOUT REFERENCE TO THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), BECOMES LAW AFTER IT IS SIGNED BY THE KING. ARTICLE 75 THE STATE BUDGET IS PRESENTED TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) THROUGH THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) TOGETHER WITH THEIR ADVISORY COMMENTS. THE PRESIDENT OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) REFERS THE BUDGET PROPOSAL, ALONG WITH THE COMMENTS OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), TO THE COMMITTEE CONCERNED. AFTERWARDS, THE BUDGET PROPOSAL, TOGETHER WITH THE COMMENTS OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) AND OF THE COMMITTEE CONCERNED, ARE PRESENTED TO THE HOUSE FOR CONSIDERATION AND DECISION. THIS DECISION IS NOT SUBMITTED TO THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) AND BECOMES EFFECTIVE AFTER IT IS SIGNED BY THE KING. THIS PROVISION ALSO APPLIES TO DISCUSSIONS ON THE DEVELOPMENT PLANS OF THE GOVERNMENT IN THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE). WHENEVER FOR ANY REASON THE PASSAGE OF THE BUDGET DOES NOT MATERIALIZE BEFORE THE BEGINNING OF THE NEW FISCAL YEAR, THE BUDGET OF THE PREVIOUS YEAR IS APPLICABLE UNTIL THE NEW BUDGET IS ADOPTED. THE GOVERNMENT IS BOUND TO SUBMIT TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) FINAL ACCOUNTS OF THE BUDGET OF THE PREVIOUS YEAR AT LEAST ONE MONTH BEFORE THE SUBMISSION OF THE NEW BUDGET. ARTICLE 76 WHEN THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) DOES NOT GIVE ITS DECISION ON AN ENACTMENT REFERRED TO IT BY THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) WITHIN SIX MONTHS FROM THE DATE OF ITS RECEIPT, THE ENACTMENT IS CONSIDERED TO HAVE BEEN ADOPTED. IN CALCULATING THIS TIME, THE PERIOD OF ADJOURNMENT IS NOT TAKEN INTO ACCOUNT. ARTICLE 77 DURING ADJOURNMENT OR DISSOLUTION OF THE SHURA (PARLIAMENT) THE GOVERNMENT MAY FORMULATE ORDNANCES FOR REGULATING URGENT MATTERS IN RESPECT TO PARAGRAPH ONE OF ARTICLE 64. THESE ORDINANCES SHALL BECOME LAW AFTER BEING SIGNED BY THE KING. THE ORDINANCES SHALL BE SUBMITTED TO THE SHURA (PARLIAMENT) WITHIN THIRTY DAYS OF THE FIRST MEETING OF THE SHURA (PARLIAMENT). IF REJECTED THE ORDINANCES SHALL BECOME INVALID. TITLE FIVE THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) ARTICLE 78 THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) CONSISTS OF MEMBERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) AND THE CHAIRMAN OF THE PROVINCIAL COUNCILS. IN THE EVENT OF THE DISSOLUTION OF THE SHURA (PARLIAMENT) ITS MEMBERS RETAIN THEIR POSITION AS MEMBERS OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) UNTIL A NEW SHURA (PARLIAMENT) COMES INTO BEING. ARTICLE 79 SUBJECT TO THE PROVISIONS OF ARTICLES 19, 21 AND 22 OF THIS CONSTITUTION, THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) IS SUMMONED BY A ROYAL PROCLAMATION. ARTICLE 80 WHEN THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) IS IN SESSION, THE PROVISIONS OF ARTICLE 51 ARE APPLICABLE TO ITS MEMBERS. ARTICLE 81 THE DELIBERATIONS OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) ARE OPEN UNLESS THE GOVERNMENT OR AT LEAST TWENTY MEMBERS OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) REQUEST A SECRET SESSION AND THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) APPROVES THIS REQUEST. ARTICLE 82 THE PRESIDENT OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE), AND IN HIS ABSENCE, THE PRESIDENT OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) PRESIDES OVER THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL). THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL), AT ITS FIRST MEETING, ELECTS ONE OF ITS MEMBERS AS SECRETARY. ARTICLE 83 EXCEPT IN CASES CLEARLY DEFINED IN THIS CONSTITUTION, THE DECISIONS OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) SHALL BE BY A MAJORITY OF THE VOTES OF ITS MEMBERS PRESENT. THE PROCEDURE OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) SHALL BE REGULATED BY LAW, SUBJECT TO THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. ARTICLE 84 THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) ENJOYS THE POWERS DEFINED IN THIS CONSTITUTION. TITLE SIX THE GOVERNMENT ARTICLE 85 THE GOVERNMENT OF AFGHANISTAN CONSISTS OF THE PRIME MINISTER AND THE MINISTERS. THE PRIME MINISTER IS THE HEAD AND THE MINISTERS ARE THE MEMBERS OF THE GOVERNMENT. THE NUMBER OF MINISTERS AND THEIR FUNCTIONS SHALL BE REGULATED BY LAW. ARTICLE 86 ANY PERSON WHO, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION, IS ELIGIBLE FOR ELECTION TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) MAY BE APPOINTED AS THE HEAD OR MEMBER OF THE GOVERNMENT. THE HEAD OF THE GOVERNMENT SHALL BE AN AFGHAN BY BIRTH. THE HEAD AND MEMBERS OF THE GOVERNMENT MAY BE APPOINTED FROM THE MEMBERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) OR OUTSIDE OF IT. ANY MEMBER OF THE SHURA (PARLIAMENT) APPOINTED AS THE HEAD OR A MEMBER OF THE GOVERNMENT SHALL CEASE TO BE A MEMBER OF THE SHURA (PARLIAMENT). ARTICLE 87 THE PRIME MINISTER AND THE MINISTERS CANNOT ENGAGE IN ANY OTHER PROFESSION DURING THEIR TENURE OF OFFICE. ARTICLE 88 SUITABLE SALARIES SHALL BE FIXED BY LAW FOR THE HEAD AND MEMBERS OF THE GOVERNMENT. ARTICLE 89 THE GOVERNMENT SHALL BE FORMED BY THE PERSON DESIGNATED AS PRIME MINISTER BY THE KING. THE MEMBERS AND POLICY OF THE GOVERNMENT ARE PRESENTED BY THE PRIME MINISTER TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE), WHICH, AFTER DEBATE, RESOLVES ON A VOTE OF CONFIDENCE IN THE GOVERNMENT. WHEN THE VOTE OF CONFIDENCE IS GIVEN, THE KING ISSUES A ROYAL DECREE APPOINTING THE HEAD AND MEMBERS OF THE GOVERNMENT. AFTERWARDS THE PRIME MINISTER ACQUAINTS THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) WITH THE POLICY OF THE GOVERNMENT. ARTICLE 90 WHENEVER A GOVERNMENT FALLS BECAUSE OF THE DEATH OR RESIGNATION OF THE PRIME MINISTER DURING THE DISSOLUTION OF THE SHURA (PARLIAMENT), A NEW GOVERNMENT SHALL BE APPOINTED BY A ROYAL DECREE. THE PRIME MINISTER SHALL INTRODUCE THE MEMBERS OF THE GOVERNMENT AND ITS POLICY TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) AT THE OPENING OF THE NEW TERM OF SHURA (PARLIAMENT) AND SHALL ASK FOR A VOTE OF CONFIDENCE. ARTICLE 91 THE GOVERNMENT FALLS IN THE FOLLOWING CIRCUMSTANCES: 1) ON THE PRIME MINISTER'S RESIGNATION OR DEATH. IN THE LAST TWO CASES, THE GOVERNMENT SHALL CEASE TO EXIST WITH THE FIRST MEETING OF THE NEW WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE). IN THE CASE OF RESIGNATION OF THE PRIME MINISTER, THE GOVERNMENT CEASES TO EXIST AFTER THE ACCEPTANCE OF THE RESIGNATION BY THE KING. IN THE EVENT OF THE PRIME MINISTER'S DEATH, ONE OF THE MINISTERS, ON ORDERS FROM THE KING, DISCHARGES THE DUTIES OF PRIME MINISTER UNTIL A NEW GOVERNMENT IS FORMED. WHEN THE GOVERNMENT FALLS DUE TO THE ALLEGATION OF HIGH TREASON, UNDER THE PROVISION OF ARTICLE 93, THE PERSON APPOINTED BY THE KING AS THE PRIME MINISTER CAN CONTINUE HIS DUTIES WITHOUT RECEIVING A VOTE OF CONFIDENCE UNTIL THE FIRST MEETING OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) FOLLOWING THE DECISION OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) ON THE ALLEGATION. IN ALL OTHER CASES THE OUTGOING GOVERNMENT SHALL CONTINUE IN OFFICE UNTIL A NEW GOVERNMENT IS FORMED. ARTICLE 92 THE VOTE OF NO CONFIDENCE AGAINST THE GOVERNMENT SHALL BE SPECIFIC AND DIRECT. IN THE TWO LEGISLATIVE TERMS FOLLOWING THE PROMULGATION OF THIS CONSTITUTION, A VOTE OF NO CONFIDENCE AGAINST THE GOVERNMENT SHALL BE BY A TWO THIRDS MAJORITY OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) AND FOR GOVERNMENTS AFTER THAT PERIOD, BY A MAJORITY VOTE OF THE MEMBERS. ARTICLE 93 WHEN MORE THAN ONE THIRD OF THE MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) DEMAND THE IMPEACHMENT OF THE PRIME MINISTER OR OF A MAJORITY OF THE MEMBERS OF THE GOVERNMENT ON A CHARGE OF HIGH TREASON, AND THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) APPROVES THIS DEMAND BY A TWO THIRDS MAJORITY OF THE MEMBERS, THE GOVERNMENT FALLS AND A MEETING OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) IS CALLED TO APPOINT AN ENQUIRY COMMISSION. IF AFTER STUDYING THE REPORT OF THE COMMISSION, THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) DECIDES BY A TWO THIRDS MAJORITY VOTE OF THE MEMBERS THAT PROSECUTION IS NECESSARY, IT COMMISSIONS A MEMBER OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) TO FILE A SUIT AGAINST THE ACCUSED IN THE SUPREME COURT. THE ABOVE PROVISION SHALL ALSO APPLY TO ONE OR A FEW MINISTERS NUMBERING LESS THAN HALF WHO ARE ACCUSED OF HIGH TREASON. AS A RESULT OF THE ACCUSATION, THE ACCUSED SHALL BE RELIEVED OF HIS DUTIES BUT THE GOVERNMENT SHALL NOT FAIL. ARTICLE 94 IMPLEMENTATION OF THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION AND ALL THE LAWS, ENFORCEMENT OF THE FINAL JUDGMENTS OF THE COURTS, ADOPTION OF NECESSARY MEASURES FOR THE MAINTENANCE OF PUBLIC ORDER AND SECURITY, REGULATION OF FINANCIAL AFFAIRS OF THE STATE, PROTECTION OF PUBLIC PROPERTY, DEVELOPMENT OF THE SOCIAL, CULTURAL AND ECONOMIC CONDITION OF THE PEOPLE, PRESERVATION OF INDEPENDENCE, DEFENSE OF TERRITORIAL INTEGRITY AND PROTECTION OF THE INTERESTS AND PRESTIGE OF AFGHANISTAN IN THE INTERNATIONAL COMMUNITY ARE THE DUTIES OF THE GOVERNMENT. TO REGULATE ITS FUNCTIONS, THE GOVERNMENT SHALL MAKE REGULATIONS BASED ON LAWS. NO REGULATION SHALL BE REPUGNANT TO THE LETTER OR SPIRIT OF ANY LAW. ARTICLE 95 THE COUNCIL OF MINISTERS LAYS DOWN THE BASIC LINES OF THE POLICY OF THE GOVERNMENT AND APPROVES THOSE REGULATIONS WHICH ARE WITHIN THE COMPETENCE OF THE GOVERNMENT. THE PRIME MINISTER PRESIDES OVER THE COUNCIL OF MINISTERS, DIRECTS AND GUIDES THE ACTIVITIES OF THE GOVERNMENT AND SECURES COORDINATION IN ITS WORK. THE PRIME MINISTER IS ALSO RESPONSIBLE FOR MAINTAINING LIAISON BETWEEN THE GOVERNMENT, ON THE ONE SIDE, AND THE KING AND THE SHURA (PARLIAMENT) ON THE OTHER SIDE. THE MINISTERS DISCHARGE THEIR DUTIES, AS HEADS OF THE ADMINISTRATIVE UNITS, AND AS MEMBERS OF THE GOVERNMENT, UNDER THE ORDER AND GUIDANCE OF THE PRIME MINISTER WITHIN THE LIMITATIONS ESTABLISHED BY THIS CONSTITUTION AND THE LAWS. ARTICLE 96 THE PRIME MINISTER AND THE MINISTERS ARE COLLECTIVELY RESPONSIBLE TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) FOR THE GENERAL POLICY OF THE GOVERNMENT, AND INDIVIDUALLY FOR THEIR PRESCRIBED DUTIES. THE PRIME MINISTER AND THE MINISTERS ARE ALSO RESPONSIBLE FOR THOSE ACTIONS OF THE GOVERNMENT CONCERNING WHICH THEY OBTAIN A ROYAL DECREE, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. TITLE SEVEN THE JUDICIARY ARTICLE 97 THE JUDICIARY IS ALL INDEPENDENT ORGAN OF THE STATE AND DISCHARGES ITS DUTIES SIDE BY SIDE WITH THE LEGISLATIVE AND EXECUTIVE ORGANS. ARTICLE 98 THE JUDICIARY CONSISTS OF A SUPREME COURT AND OTHER COURTS, THE NUMBER OF WHICH SHALL BE DETERMINED BY LAW. IT IS WITHIN THE JURISDICTION OF THE JUDICIARY TO ADJUDICATE IN ALL LITIGATION BROUGHT BEFORE IT ACCORDING TO THE RULES OF LAW, IN WHICH REAL OR LEGAL PERSONS, INCLUDING THE STATE, ARE INVOLVED EITHER AS PLAINTIFF OR DEFENDANT. UNDER NO CIRCUMSTANCES SHALL A LAW EXCLUDE FROM THE JURISDICTION OF THE JUDICIARY, AS DEFINED IN THIS TITLE, A CASE OR SPHERE, AND ASSIGN IT TO OTHER AUTHORITIES. THIS PROVISION DOES NOT PREVENT THE ESTABLISHMENT OF MILITARY COURTS; BUT THE JURISDICTION OF THESE COURTS IS CONFINED TO OFFENSES RELATED TO THE ARMED FORCES OF AFGHANISTAN. THE ORGANIZATION AND JURISDICTION OF THE MILITARY COURTS SHALL BE DETERMINED BY LAW. ARTICLE 99 THE JUDGES ARE APPOINTED BY THE KING ON THE RECOMMENDATION OF THE CHIEF JUSTICE. WHENEVER A JUDGE COMMITS AN OFFENSE, THE SUPREME COURT CONSIDERS THE CASE OF THE JUDGE, AND AFTER HEARING THE DEFENSE OF THE JUDGE CAN RECOMMEND HIS DISMISSAL TO THE KING. IN CASE THE RECOMMENDATION IS APPROVED BY THE KING, THE JUDGE IS DISMISSED FROM OFFICE. TRANSFERS, PROMOTIONS, CALLING TO ACCOUNT, AND RECOMMENDATIONS FOR RETIREMENT OF THE JUDGES ARE WITHIN THE COMPETENCE OF THE SUPREME COURT, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISION OF THE LAW. SUITABLE SALARIES FOR THE JUDGES ARE FIXED BY LAW. JUDGES CANNOT ENGAGE IN OTHER OCCUPATIONS DURING THEIR TENURE OF OFFICE. ARTICLE 100 IN THE COURTS OF AFGHANISTAN TRIALS ARE HELD OPENLY AND EVERYONE MAY ATTEND IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW. THE COURT MAY IN EXCEPTIONAL CASES SPECIFIED IN THE LAW HOLD CLOSED TRIALS. HOWEVER, THE JUDGMENT SHALL ALWAYS BE OPENLY PROCLAIMED. THE COURTS ARE BOUND TO STATE IN THEIR JUDGMENTS THE REASONS FOR THEIR VERDICTS. ARTICLE 101 THE ENFORCEMENT OF ALL FINAL JUDGMENTS OF THE COURTS IS OBLIGATORY EXCEPT IN THE CASE OF A DEATH SENTENCE WHERE THE EXECUTION OF THE COURT DECISION IS SUBJECT TO THE KING'S SIGNATURE. ARTICLE 102 THE COURTS IN THE CASES UNDER THEIR CONSIDERATION SHALL APPLY THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION AND THE LAWS OF THE STATE. WHENEVER NO PROVISION EXISTS IN THE CONSTITUTION OR THE LAWS FOR A CASE UNDER CONSIDERATION, THE COURT SHALL, BY FOLLOWING THE BASIC PRINCIPLES OF THE HANAFI JURISPRUDENCE OF THE SHARIAAT OF ISLAM AND WITHIN THE PROVISIONS SET FORTH IN THIS CONSTITUTION, RENDER A DECISION THAT IN THEIR OPINION SECURES JUSTICE IN THE BEST POSSIBLE WAY. ARTICLE 103 INVESTIGATION OF CRIMES SHALL BE CONDUCTED, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THE LAW, BY THE ATTORNEY GENERAL, WHO IS A PART OF THE EXECUTIVE ORGAN OF THE STATE. ARTICLE 104 SUBJECT TO THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION, RULES RELATING TO THE ORGANIZATION AND THE FUNCTION OF THE COURTS, AND MATTERS CONCERNING JUDGES SHALL BE REGULATED BY LAW. THE PRINCIPAL AIM OF THESE LAWS SHALL BE THE ESTABLISHMENT OF UNIFORMITY IN JUDICIAL PRACTICE, ORGANIZATION, JURISDICTION, AND PROCEDURES OF THE COURTS. ARTICLE 105 THE SUPREME COURT CONSISTS OF NINE JUDGES APPOINTED BY THE KING. THE KING SHALL APPOINT THE MEMBERS OF THE SUPREME COURT FROM AMONGST PERSONS WHO SHALL: 1) HAVE COMPLETED 35 YEARS. 2) BE ELIGIBLE FOR ELECTION TO THE SHURA (PARLIAMENT) IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF ARTICLE 46. 3) HAVE SUFFICIENT KNOWLEDGE OF JURISPRUDENCE, THE NATIONAL OBJECTIVES, AND THE LAWS AND LEGAL SYSTEM IN AFGHANISTAN. THE KING APPOINTS ONE OF THE JUDGES OF THE SUPREME COURT, WHOSE AGE IS NOT LESS THAN 40 AND NOT OVER 60 YEARS, AS THE CHIEF JUSTICE. THE KING CAN REVIEW THE APPOINTMENT OF THE CHIEF JUSTICE AND THE JUDGES OF THE SUPREME COURT AFTER THE LAPSE OF TEN YEARS FROM THE DATE OF THEIR APPOINTMENT TO THE SAID OFFICES. SUBJECT TO THE PROVISIONS OF THIS ARTICLE AND OF ARTICLE 106, THE CHIEF JUSTICE AND JUDGES OF THE SUPREME COURT SHALL NOT BE REMOVED FROM THEIR OFFICES BY ANY OTHER MEANS. EXCEPT IN THE CASE MENTIONED IN ARTICLE 106, THE CHIEF JUSTICE AND JUDGES OF THE SUPREME COURT SHALL, AFTER THEIR TENURE IN OFFICE, ENJOY FOR THE REST OF THEIR LIVES ALL THE FINANCIAL PRIVILEGES PERTAINING TO THE TERM OF THEIR SERVICES. THE CHIEF JUSTICE AND JUDGES OF THE SUPREME COURT SHALL NOT, AFTER THE TERMINATION OF THEIR SERVICES, BECOME PRIME MINISTER OR MEMBERS OF THE GOVERNMENT, MEMBERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) OR GOVERNMENT OFFICIALS. THE CHIEF JUSTICE AND MEMBERS OF THE SUPREME COURT SHALL NOT PARTICIPATE IN POLITICAL PARTIES DURING OR AFTER THEIR TENURE OF OFFICE. ARTICLE 106 SHOULD MORE THAN ONE THIRD OF THE MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) DEMAND THE IMPEACHMENT OF THE CHIEF JUSTICE OR ONE OR MORE JUDGES OF THE SUPREME COURT ON A CHARGE OF A CRIME STEMMING FROM THE PERFORMANCE OF THEIR DUTIES, AND THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) APPROVE THIS DEMAND BY A MAJORITY OF TWO THIRDS OF ITS MEMBERS, THE ACCUSED IS SUSPENDED FROM OFFICE AND A MEETING OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) IS CALLED TO APPOINT A COMMISSION OF ENQUIRY. IF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL), AFTER STUDYING THE REPORT OF THE COMMISSION, DECIDES BY A TWO THIRDS MAJORITY OF ITS MEMBERS THAT THE PROSECUTION OF THE ACCUSED IS NECESSARY, IT SHALL APPOINT ONE OF ITS MEMBERS TO FILE A SUIT AND SHALL APPOINT A PANEL OF EIGHT PERSONS TO ACT AS A TRIBUNAL. THE TRIBUNAL, PRESIDED OVER BY THE PRESIDENT OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), SHALL TRY THE ACCUSED IN ACCORDANCE WITH THE CRIMINAL PROCEDURES OF THE SUPREME COURT. THE ACCUSED, IF PROVED GUILTY, SHALL BE DISMISSED FROM OFFICE AND PUNISHED. ARTICLE 107 THE SUPREME COURT IS THE HIGHEST JUDICIAL AUTHORITY IN AFGHANISTAN. THE SUPREME COURT REGULATES THE ORGANIZATION AND FUNCTIONS OF THE COURTS AND THE JUDICIAL AFFAIRS OF THE STATE IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION AND THE LAW. THE SUPREME COURT ADOPTS NECESSARY MEASURES TO ORGANIZE THE ADMINISTRATIVE AFFAIRS OF THE COURTS. THE BUDGET OF THE JUDICIARY IS PREPARED BY THE CHIEF JUSTICE IN CONSULTATION WITH THE GOVERNMENT AND, AFTER THE APPROVAL OF THE SUPREME COURT, IS PRESENTED BY THE GOVERNMENT TO THE SHURA (PARLIAMENT) AS A PART OF THE STATE BUDGET. THE SUPREME COURT ADMINISTERS THE BUDGET OF THE JUDICIARY. THE PROVISIONS OF THE LAW RELATING TO CIVIL SERVANTS AND OTHER ADMINISTRATIVE EMPLOYEES OF THE STATE ARE APPLICABLE TO THE CIVIL SERVANTS AND OTHER ADMINISTRATIVE EMPLOYEES OF THE JUDICIARY. HOWEVER, THEIR APPOINTMENT, PROMOTION, DISMISSAL, RETIREMENT, AND CALLING TO ACCOUNT SHALL BE WITHIN THE COMPETENCE OF THE SUPREME COURT, IN ACCORDANCE WITH THE LAW. TITLE EIGHT THE ADMINISTRATION ARTICLE 108 THE ADMINISTRATION OF AFGHANISTAN IS BASED UPON THE PRINCIPAL OF CENTRALIZATION, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS TITLE. THE CENTRAL ADMINISTRATION SHALL BE DIVIDED INTO A NUMBER OF ADMINISTRATIVE UNITS EACH HEADED BY A MINISTER, AS PROVIDED IN THE LAW. THE UNIT OF LOCAL ADMINISTRATION IS THE PROVINCE. THE NUMBER, AREA, SUBDIVISIONS AND ORGANIZATION OF THE PROVINCES SHALL BE FIXED BY LAW. ARTICLE 109 IN EACH PROVINCE A PROVINCIAL COUNCIL SHALL BE FORMED. THE MEMBERS OF THE PROVINCIAL COUNCIL SHALL BE ELECTED BY THE RESIDENTS OF THE PROVINCE IN A FREE, UNIVERSAL, DIRECT AND SECRET ELECTION. THE PROVINCIAL COUNCIL SHALL ELECT ONE OF ITS MEMBERS AS CHAIRMAN. THE PROVINCIAL COUNCILS SHALL TAKE PART IN THE REALIZATION OF THE DEVELOPMENT TARGETS OF THE STATE IN THE MANNER SPECIFIED BY LAW. SIMILARLY, THE PROVINCIAL COUNCILS SHALL ADVISE THE PROVINCIAL GOVERNMENT ON MATTERS PERTAINING TO THE BETTERMENT OF THE CONDITION AND THE GENERAL DEVELOPMENT OF THE PROVINCE. THE PROVINCIAL COUNCIL SHALL DISCHARGE ITS DUTIES IN COOPERATION WITH THE PROVINCIAL GOVERNMENT. SUITABLE SALARIES FOR THE MEMBERS OF THE PROVINCIAL COUNCILS SHALL BE FIXED BY LAW. ARTICLE 110 LAWS SHALL BE FRAMED IN ACCORDANCE WITH THE PRINCIPLES OF THIS TITLE TO ORGANIZE THE WORK OF THE LOCAL ADMINISTRATION. ONE OF THE OBJECTIVES OF THESE LAWS SHALL BE THE EXTENSION OF THE COUNCILS TO THE VILLAGE LEVEL AND THEIR EVER INCREASING PARTICIPATION IN THE LOCAL ADMINISTRATION. ARTICLE 111 MUNICIPALITIES SHALL BE ORGANIZED TO ADMINISTER THE AFFAIRS OF THE CITIES. MUNICIPAL COUNCILS SHALL BE ESTABLISHED BY FREE, UNIVERSAL, DIRECT AND SECRET ELECTION. SUBJECT TO THE PROVISIONS OF THIS TITLE, MATTERS RELATING TO THE MUNICIPALITIES SHALL BE REGULATED BY LAW. ARTICLE 112 THE FUNCTIONS OF THE ADMINISTRATION SHALL BE CARRIED OUT BY THE CIVIL SERVANTS AND OTHER ADMINISTRATIVE EMPLOYEES. SUITABLE SALARIES SHALL BE FIXED BY LAW FOR THE CIVIL SERVANTS AND OTHER ADMINISTRATIVE EMPLOYEES. THE RIGHTS AND DUTIES OF THE CIVIL SERVANTS AND OTHER ADMINISTRATIVE EMPLOYEES SHALL BE REGULATED BY LAW. TITLE NINE STATE OF EMERGENCY ARTICLE 113 WHENEVER THE PRESERVATION OF INDEPENDENCE AND THE CONTINUANCE OF NATIONAL LIFE BECOME IMPOSSIBLE THROUGH THE CHANNELS PROVIDED FOR IN THIS CONSTITUTION DUE TO WAR, DANGER OF WAR, SERIOUS DISTURBANCES, OR SIMILAR CONDITIONS WHICH ENDANGER THE COUNTRY, A STATE OF EMERGENCY SHALL BE DECLARED BY THE KING. SHOULD A STATE OF EMERGENCY CONTINUE FOR MORE THAN THREE MONTHS, THE CONCURRENCE OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) IS IMPERATIVE FOR ITS EXTENSION. ARTICLE 114 IN A STATE OF EMERGENCY, THE KING MAY TRANSFER ALL OR PART OF THE POWERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) TO THE GOVERNMENT. ARTICLE 115 IN A STATE OF EMERGENCY, THE GOVERNMENT, AFTER OBTAINING THE CONCURRENCE OF THE SUPREME COURT, MAY, BY ORDINANCES, SUSPEND OR IMPOSE RESTRICTIONS UPON THE FOLLOWING PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION: 1) SECTION ONE OF ARTICLE 28. ARTICLE 116 THE KING MAY, IN A STATE OF EMERGENCY, TRANSFER THE CAPITAL TEMPORARILY FROM THE CITY (KABUL) TO ANOTHER PLACE. ARTICLE 117 SHOULD THE LEGISLATIVE TERM OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) OR THE TERM OF OFFICE OF A PART OF THE MEMBERS OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS) COME TO AN END DURING THE STATE OF EMERGENCY, THE KING MAY POSTPONE THE HOLDING OF NEW ELECTIONS AND EXTEND THE LEGISLATIVE TERM OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) OR THE TERM OF OFFICE OF THE SAID MEMBERS OF THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), UNTIL THE STATE OF EMERGENCY COMES TO AN END. ELECTIONS SHALL BE HELD IMMEDIATELY AFTER THE TERMINATION OF THE STATE OF EMERGENCY. ARTICLE 118 THE CONSTITUTION SHALL NOT BE AMENDED DURING A STATE OF EMERGENCY. ARTICLE 119 AT THE END OF A STATE OF EMERGENCY, THE MEASURES ADOPTED UNDER ARTICLE 115 BECOME IMMEDIATELY INVALID. MEASURES ADOPTED BY THE GOVERNMENT IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF ARTICLE 114 SHALL BE SUBMITTED TO THE SHURA (PARLIAMENT) WITHIN ONE MONTH FROM THE DATE OF ITS FIRST MEETING FOLLOWING THE END OF THE STATE OF EMERGENCY. THESE MEASURES BECOME NULL AND VOID IF THE SHURA (PARLIAMENT) REJECTS THEM. WHENEVER DURING A STATE OF EMERGENCY A GOVERNMENT HAS BEEN FORMED WHICH HAS NOT OBTAINED A VOTE OF CONFIDENCE FROM THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) UNDER THE PROVISION OF ARTICLE 114, A MOTION FOR A VOTE OF CONFIDENCE SHALL BE PUT IMMEDIATELY BEFORE THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) AFTER THE END OF THE STATE OF EMERGENCY, FOR DEBATE AND DECISION THEREON. TITLE TEN AMENDMENT ARTICLE 120 ADHERENCE TO THE BASIC PRINCIPLES OF ISLAM, CONSTITUTIONAL MONARCH IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION, AND THE VALUES EMBODIED IN ARTICLE 8 SHALL NOT BE SUBJECT TO AMENDMENT. AMENDMENTS TO OTHER PROVISIONS OF THE CONSTITUTION MAY BE INITIATED BY THE COUNCIL OF MINISTERS OR ONE THIRD OF THE MEMBERS OF THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) OR THE MESHRANO JIRGA (HOUSE OF THE ELDERS), IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS TITLE. ARTICLE 121 THE PROPOSAL FOR AMENDMENT IS DISCUSSED BY THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL), AND IN CASE A MAJORITY OF THE MEMBERS APPROVES ITS NECESSITY, A COMMITTEE FROM AMONGST ITS MEMBERS SHALL BE APPOINTED TO FORMULATE THE AMENDMENT. THE COMMITTEE SHALL FORMULATE THE AMENDMENT WITH THE ADVICE OF THE COUNCIL OF MINISTERS AND THE SUPREME COURT, FOR SUBMISSION TO THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL). IN CASE THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) APPROVES THE DRAFT AMENDMENT WITH A MAJORITY VOTE OF ITS MEMBERS, IT IS SUBMITTED TO THE KING. THE KING SHALL DISSOLVE THE SHURA (PARLIAMENT), CIRCULATE THE DRAFT AMENDMENT TO THE PUBLIC AND PROCLAIM THE DATE OF THE NEW ELECTIONS. THE NEW ELECTIONS SHALL TAKE PLACE WITHIN FOUR MONTHS FROM THE DISSOLUTION OF THE SHURA (PARLIAMENT). ARTICLE 122 FOLLOWING THE OPENING OF THE SHURA (PARLIAMENT) AND THE FORMATION OF THE GOVERNMENT THE KING SUMMONS THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL), WHICH, AFTER CONSIDERATION, APPROVES OR REJECTS THE TEXT OF THE DRAFT AMENDMENT. THE DECISION OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) IN THIS RESPECT SHALL BE BY A TWO THIRDS MAJORITY VOTE OF ITS MEMBERS AND SHALL BE ENFORCED AFTER IT HAS BEEN SIGNED BY THE KING. TITLE ELEVEN TRANSITIONAL PROVISIONS ARTICLE 123 SUBJECT TO THE PROVISIONS OF THIS TITLE, THIS CONSTITUTION SHALL COME INTO FORCE FROM THE DATE IT IS SIGNED AND PROCLAIMED BY THE KING. ARTICLE 124 AFTER THE KING PROCLAIMS THIS CONSTITUTION, THE NATIONAL ASSEMBLY AND THE SENATE ARE CONSIDERED TO BE DISSOLVED. ARTICLE 125 THE NEW SHURA (PARLIAMENT) SHALL BE INAUGURATED ON MEEZAN 22, 1344, A. H. THE PERIOD BETWEEN THE PROCLAMATION OF THIS CONSTITUTION AND THE INAUGURATION OF THE NEW SHURA (PARLIAMENT) SHALL BE CONSIDERED THE INTERIM PERIOD. DURING THE INTERIM PERIOD, THE POWERS OF THE SHURA (PARLIAMENT) ARE TRANSFERRED TO THE GOVERNMENT. ORDINANCES ISSUED DURING THE INTERIM PERIOD, UNDER THE PROVISIONS OF THIS TITLE, SHALL BE SUBMITTED TO THE WOLESI JIRGA (HOUSE OF THE PEOPLE) IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF ARTICLE 77. IF DURING THE INTERIM PERIOD A SITUATION ARISES, WHICH, IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION, NECESSITATES THE CONVENING OF THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL), THE DISSOLVED NATIONAL ASSEMBLY AND THE SENATE SHALL BE SUMMONED AND THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) CONSTITUTED IN ACCORDANCE WITH THE PROVISIONS OF ARTICLE 78. IF THE PROVINCIAL COUNCILS ARE NOT IN EXISTENCE WHEN ONE OF THE ABOVE MENTIONED SITUATIONS ARISES, THE LOYA JIRGA (GREAT COUNCIL) SHALL BE CONSTITUTED WITHOUT THE CHAIRMEN OF THE PROVINCIAL COUNCILS. ARTICLE 126 THE FOLLOWING SHALL BE AMONG THE DUTIES OF THE GOVERNMENT DURING THE INTERIM PERIOD: 1) TO PREPARE ORDINANCES RELATING TO ELECTIONS, BASIC ORGANIZATION OF THE STATE, THE PRESS, AND JUDICIAL ORGANIZATION AND JURISDICTION, AND TO SUBMIT THE SAME TO THE KING FOR HIS SIGNATURE. 2) TO PREPARE DRAFTS OF BILLS RELATING TO POLITICAL PARTIES AND PROVINCIAL COUNCILS, AND TO SUBMIT THEM TO THE SHURA (PARLIAMENT), CONVENED AFTER THE INTERIM PERIOD. 3) TO ADOPT NECESSARY MEASURES AND PREPARE THE GROUND FOR THE IMPLEMENTATION OF THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION. ARTICLE 127 THE SUPREME COURT SHALL COME INTO EXISTENCE ON THE 22ND DAY OF MEEZAN, 1346 A.H. IF IN THE INTERIM THE APPLICATION OF THE PROVISIONS OF ARTICLES 15, 17, 19, 21, 22, AND 115 OF THIS CONSTITUTION IS CALLED FOR, THE PROVISIONS OF THE SAID ARTICLES SHALL BE ENFORCED WITHOUT THE PARTICIPATION OF THE SUPREME COURT OR THE CHIEF JUSTICE. DURING THE TIME BETWEEN THE PROCLAMATION OF THIS CONSTITUTION AND THE ESTABLISHMENT OF THE SUPREME COURT, THE KING HAS THE AUTHORITY TO TAKE NECESSARY MEASURES FOR SECURING THE PERFORMANCE OF THE FUNCTIONS OF THE SUPREME COURT. ARTICLE 128 LAWS, ISSUED PRIOR TO THE PROCLAMATION OF THIS CONSTITUTION SHALL BE CONSIDERED EFFECTIVE PROVIDED THEY ARE NOT REPUGNANT TO THE PROVISIONS OF THIS CONSTITUTION AND ARE NOT NULLIFIED BY NEW LAWS. |
لیکوالان: ډکټر محمد داود میرکي او ډاکټر رحمت ربی زیرکیار
mdmiraki@ameritech.net zirakyar1234@yahoo.com
The Moral Degradation of Western Alliance in Afghanistan
26 January 2012
په اکــــتوبر ۲۰۰۱ زیـیز کې په افــغانستان بانــدې له یرغــل راهــیسې، لویــدیزې ټلوالې خپل قباحت د وژنې د وحشـتناکو شکلونو، د جنګ د کرغیـړنو جنایتونو او د غیرقانوني وسلو د استعمال له لارې ښودلی دی. د لویدیزې ټلوالې رښتونې څیره او اخلاقي انحطاط یې د هرې ورځې په تیریدلو سره راڅرګند شول-پـه تیره له هغه مهاله چې د امـــریکې او متحدیــنو کلکې پټې او بې رپـورټه ضایعې په افغانستان کې محاسبې ته ونه سپارل شوې
لاندې بیلګې به بسنه وکړي چې د لویدیزې ټلوالې رښتونې څیره بربڼـډه کړي چې نه یواځې یې افغانستان ویجاړ کړی دی بلکې د افغانستان د ولس بشریت ته یې هم زیان اړولی دی
یو څو ورځې وړاندې ، یوچا د څلور تنو وسله والو امریکایانو مونې وښودلې چې د طالبانو د جنګیالیو په مړیو یې متیازې کولې. دا زموږ لپاره د تعجب وړ نه وه ځکه چې موږ په افغانستان کې او هر چیرې د امریکې او د متحدینو د وسله والو قواو د دغسې کرغیړن سلوک په اکله ښایسته ښه ډیر لوستلي وو. خو د امریکایي قواوله یوه اســاسي او انکارنه مـنونکی واقـعیــت نه سترګې نــشو پټــولی اوهغه دا چې د بشر ویــقار او عزت ته سپکاوی کــــوي. په حقیقت کې امریکایي قواوې له ډاره ډک نمونه یي سلوک کوي: معمولا، دوی د ساده وسلو د لرونکو مخالفانو په مقابل کې په خپلو پرمخـتـلـلو وسلـو متکي وي او په هــغو بم اچــوونکو الـوتکــو ډاډه وي چې له غـږه ګــړنـــدئ (ســوپـر سانــیک) الـوزي. طالب جنګــیالي په ډیــر زړو کلــشنیکوفــونو او توغندي ویشــتونکو بمګــوټو(آر پــي جي) سمبال دي، خو د خپلې دفاع لـــپاره د ځان سره واقــعي وســله ګرځوي-خپله نه ماتیدونکې پولادي اراده. دغه ترکیب د امریکې،ناټو او د وارسا د تړون د پخوانـیو غړو په شمول ۴۹ هیوادونه په ګوڼـډو کــړی دي. په حقیقت کې امریکې په غلي (ضمني) ډول خپله ماتې منلې ده، ځکه هیلري کلینټن[ د امریکې د بهرنیو چارې وزیرې] د ولسي جرګې د بهرنیو چارو د کمیټې په وړاندې د ۲۰۱۱ په اکتوبر کې وویل چې سوله بې له ملا عمره ناشونې ده. را په یاد کړئ، دا هـمغه ملا عمر و چې امریکې ترهه ګر (تروریست)ګاڼه. بل مثال د امریکې په برید کوونکي ټانکي غوڼـډ را څرخي چې په کندهار کې یې ملکي افغانان ووژل او د ساعت تیرۍ لپاره یې د هــغوې ویجاړې شوې تنې وښودلې او دا خو لا څه کوئ چې دهــغوي ګوتې او ســـرونه یې د یـــــادګارونو پـــه څــیر غــوڅ کړل. پوښــتــنه داده چې کوم ډول وحــشیان به داسې وکــړي؟ ځـــواب یې دا دی چې وحــشیان امــــــریکایـــي عســــــــکــــر دي
دریم مثال یې دا دی چې د سهیلي افغانستان د هلمند په ولایت کې، برتانوي عسکرو افغان ماشومان وازارول او تعــــرض یې پرې وکړ. برتانوي او امریکایي عسکرو د هلمــند په ولایت کې ځینې خورا فجیع جنایتونه تر سره کــړي دي ځکه چې هلته یې تقریبا هره جګړه بایللې وه. په رښتیا، د ۲۰۱۰ زییز په فبرورۍ کې پنځلس زره امریکایي او برتانوی قواو چې په څنګ کې یې د افغانستان د شمالي اتحاد ټولیو د افغانستان د ملي اردو دچپنې لاندې ګډون لاره ، د هلمند ولایت په مارجه نومې کرهـڼـیز کلي برید وکړ. د ا ستر قدرت چې په هوایي ملاتړ، کلک توپچي قدرت او د خاصو عملیاتو په قطعو سمبال شوی و په ګوڼـډو شو، ماتی یې وخوړه. په حقیقت کې، په مارجه کې دهغوی په ماتې باندې په افغانستان کې د امریکایی قواو جنرال مککـریستل رڼا اچولې وه ، په دې ډول چې مارجه یي وینې څـڅـیدونکی زخم ګڼلی و. مارجه یې ځکه وینې څڅـیدونکی زخم ګڼلی و چې هلته امریکایي او برتانوي عسکرو ته غټ تلفات اوښتلي وو که څه هم امریکې او متحدینو یې د جنګیالیو طالبانو په کچه غــټې قواوې او درانه او مُـدرن جنګي وسایـل لرل. خو داچې بهــرنیو یرغلګرو،ناټــو او امریکې، پـښــتانه ما ت نکــړای شول، د سپکاوي لار یې ونیوله،هغسې لار لکه برتانوي عسکرو چې په ماشومانو باندې د جــنســي هــدف لپاره تجاوز وکـــړ او امریکایي عسکــرو د مــړیو سپکاوی . د زړه ورو ســړو څه یو ناشــنا لــښکـــر؟- هـغه پـوځــونه چې د مــلــتـــونو اســـــتـــازي دي
په ۲۰۰۵ زییز کې د ارزګان ولایت په دهـراود ولســوالۍ کې امریکایي عسکرو د دوه طالب جنګیالــیو مــړي وسیځل. د هغوی د سیځنې په مهال امریکایي عسکرو د لوډ سپـیکر په استعمال سره د کلي د خلکو زړورتیا او سړیتوب راټـیټول او په دې ډول به یې هغوی سـپکول. له دینه وروسته، امریکایي عسکر (دلته او په هر ولایت کې چې پــښتانه پکــې برلاســي وو) د ویــشتــنې هدف وګرځیدل. خلک په دې پوه شول چې امریکایي عسکر لازمي انسانــیت نه لــري او د بشري وقار سپکاوی کوی. له دې امله، د نــیواک په ضد پاڅـــــون ارت شــو او ولسي مـــــلاتړ یـــې خــپل کــړ
په ۲۰۰۶ کې په افغانستان کې جرمن عسکرو له یوې ځایي هدیرې نه د فـټبال لپاره کوپـړۍ راوویستلې او نور سپک کارونه یې هم وکړل. هغوی د هډوکو سره عکسونه واخیستل او یوه عسکر د ککریو له منځه یوه د خپل تناسلي غړي په خوا کې ونیوله چې د جنسي شهـوتي تصویر له لارې یې سپکاوی وکړي
ډیر ځلې امریکایي عسکرو د سپیـڅلي قرآن سره د افغانستان په بیلابیلو ولایتونو کې سپکاوی کړی دی. عسکر د خوب په مهال د خلکو په شخصي ژوند باندې تیری کوي، په پرله پسې ډول کورونو ته د ننوتلو دړې (دروازې) یې الوزوي او په انسانانوحمله ګر سپي ورخوشې کوي. که په دې ټولو یې تنده نه ماتیـږي، نو بیا څو ځلې عسکر د سپـيڅلي قرآن ټوکونه رااخلي او چـټلـیو ته یې ورغورځوي. دا هغه ډول بې نزاکته سلوک دی چې د پښـتنو(افغانانو) پریکړه یې غښتلې کړه په داسې حال کې چې نورو اقلیـتونو ورته په بې تفاوتۍ سر کتل یا یې د یو څو خیرنو ډالرو لپاره د زړه له کومي هـملاسـتیا کوله
پښتانه (افغانان) نه یواځې د جګړې ډګـر ګټي، بلکې په خپلې سرلوړتیا او وقار سره اخلاقي جګړه هم وړي او او خپل بشریت نه رسوا کوي. د افغانستان د غیرپښتون جمعیت ځینې ټوټې یرغلګران خوښوي او تسلي ورکوي په داسې حال کې چې ځینې نور یې بي تفاوته تماشاچیان دي- او دا هغه تو پیر دی چې په افغانستان کې د پښتنو په غوڅ پاڅونیز (قیامي) اکثریت او د غـیرپـښتنو په غوڅ مطیع اکثریت کې لیدل کیـږي. هسک څښتن به په صالحانو او شریرانو قضاوت وکړي. پښتانه افغانستان ته د یو څیز (شي) په سترګه نه ګوري چې د یو څوخیرنو ډالرو په مقابل کې یې خرڅ کړي
په افـــغانستان کې د لویـدیزې ټــلوالې جنګ په ډاګه کوي چې په جګ تخنیک ســمباله عسکري قوا یې په مسلکي نیـــمګــړتیا اخـــته ده، یانې عسکـــــر یې د جګــړې د تاو او فشار په مهال د وجـداني او اخلاقي معیارونو سره ژمنه نه شــي پالــلی. لویدیز واکمنانو ته د ستراتیجستانو، تحلیلګرانو او فکري بانکونو (تینک ټـینکس) لښکرې تیارسئ ولاړې دي. خو سره له دې دغه واکمنان په دې کې پاتي راغلی دي یا یې نه دي غوښـــتلي چـــې ځانونه پـه افـــغـــان واقعـــیتــونو پوه کـــــــــړي
(الف) پښتانه چې د افغانستان د وګړو اکثریت جوړو ی، د افغانستان موسـسان او ساتونکي دي
(ب) پښتانه د لویدیزې نظري ولسواکۍ (دموکراسۍ) په ځا ی، جوړښـتیـزه/سمـسمکئ ولسواکي لري. د بیلګې په ډول،لاندې پـښتو متـلونه د کړکـیچونو د حل لپاره د پښتنو د فکر څرګندوی دي
(۱) «په خبرو سره دوزخ منم، په زور سره جنت پریـږدم». یانې پښتانه دې ته چـمتو دي چې سوچه دوزخ ته غاړه کښیـږدي – په دې شرط چې سپـیره دوزخ ته په درناوي او نزاکت سره وروبلل شي. خو که زور وکارول شي، جنت به پریـږ دي
(۲) « جرګه مې کړه خپل مې کړه، پـړ مې کړه مـړ مې کړه». یـانې کله چې له جرګې نه کار واخیستل شي، دغه کار درناوی او عزت تمثیلوي اود رابلل شوی قناعت ته لار پرانیزي. له دې امله رابلل شوی د جرګه مارانو محترمانه او درنې پریکړې ته تن ږدي که څه دغه پریکړه به یې په ضد وي او د رابلل شوي لپاره به کلکه جزا ( په مړینه محکومیدل) د ځان سره راوړي
(۳) « کــــه غــر ډیـر لــوړ دی په ســریې لار ده». يـانې پــــه کــلکو کــړ کیـچـنو حــالاتـو کې هــم د خــــبرو (مــذاکـــرو) لـپاره امــکان شـتـه
(پ) پښتانه د خپل سـمسمکي( مساوات طلبه) شـعور له امله د چا تکبر او غـرور نه شي زغملی. پښتانه خپل تاریـخ له خپلو هـدیــرو نه زده کوي چې د خپل ویاړ او عزت سمبـولونه یې ګـڼي. د پښـتنو سمـسکی شعــور او په ژورو جـرړو ولاړ عـزت نـفـس ورتــه اجازه نـه ورکــوي چې استعـماري او امپـریا لـیستــي غـــرور تــه سـر ټـیـټ کـــړي
په اووه لـسمه پـیـړۍ کې د پښـتـنـو ملي شاعر مشر خو شحال خټک (۱۶۹۶-۱۶۱۶) داسې لیکلی وو چې
د پــښتون نوم ویاړ او عزت خپروي، خو که دغه عزت اوحرمت نه وی د افغان تاریخ به څه وي؟ [ د دې غیرشعري مطلب په اکله ، زه زیرک یار لږ و ډیر ډا ډه یم چې د شعر پښتو مـتن به د انګریز اولاف کیرو په کتاب «دی پـټـانـز، ۱۹۵۸، کې خــونــدي شـــوی وي]. زیرک یــار
د ښکیللاک (استعمار) او امپریالیزم تاریخ د پښتنو د برخه لیک په اکله ډیر بې رحمه و. استعماري، غیرقانوني، بې اعتباره او ناروا « ډیـورڼـډ لیکه» (۱۸۹۳) لا تر اوسه پښتانه ویشي. د تیر او اوسني وخت د استعماري نقـشو او د پښتنو په مقابل کې د فجایعو سر سره، پښتنو خپل ناموس خوندي کړ او د خپل ژونـد په قـــیمـت یې خپل ویاړونه دفاع کړل. پښتانه په دې پسې ونه ګرځیدل چې یرغلګرو په کومه اندازه ځانونه راټـیټ کړي او کوچني کړي دي. دوی به هـیڅکله ځانونه د یرغـلګرو سویې ته راټـیټ نکړي بلکې خپله جګړه به په شــرافـتمــنـدانه تــوګه پر مــخ بــیایـي
|
Dr Mohammed Daud Miraki, MA, MA, PhD Dr Ramat Rabi Zirakyar, MA & PhD in Political Science
The Moral Degradation of Western Alliance in Afghanistan
Since the invasion of Afghanistan in October 2001, the Western alliance has shown its ugliness through horrendous forms of murders and despicable war crimes including use of illegal weapons. However, the true face of the Western alliance and their moral degradation emerged with the passage of every day especially when the insurmountable and unreported losses of the US and her allies fail to make it to the official tallies in Afghanistan. The following set of examples would suffice to establish the true picture of this Western alliance that has not only destroyed Afghanistan but also undermined the humanity of the people of Afghanistan. Few days ago, someone has uploaded video footage of four US Marines urinating on dead Taliban fighters. This was no surprise for us since we have read a lot about the despicable behavior of US troops and her allies in Afghanistan and every where. However, one basic and irrefutable factor about the US forces could not be overlooked, their disregard for human dignity. In fact, the US forces behaved in a classic cowardly manner as usual relying on their supersonic bombers and other advanced weapons against poorly equipped adversaries. Taliban fighters are armed with very old Kalashnikovs and Rocket Propelled Grenade (RPG) launchers but carry with them the true weapon of their defense, their unbroken iron will. This combination has brought 49 countries including the US and NATO and the former members of the Warsaw Pact to their knees. In fact, the US tacitly acknowledged defeat when Hillary Clinton spoke in front of the House Foreign Affairs Committee in October 2011 and stated that peace would not be possible without Mullah Omar. Remember, this is the same Mullah Omar the US called a terrorist. The other example is the US Stryker Tank Unit in Kandahar when they murdered Afghan civilians and posed with their disfigured corpses for fun and even cut their fingers and heads as souvenirs. The question is what type of beasts would do this? The answer is, the beasts are American soldiers. . The third example is the molestation of Afghan children by British troops in Helmand Province in Southern Afghanistan. The British and American troops have committed some of the most heinous crimes in Helmand Province since they have been defeated in almost every battle. Incidentally, in February 2010, a force of 15,000 American and British forces along with their Afghan Northern Alliance units under the clock of Afghan National Army attacked an agricultural village, Marjah, in Helmand Province. This massive force with air support and massive artillery and special operation units were brought to their knees, defeated. In fact, their defeat in Marjah was illustrated by former General of the US forces in Afghanistan, General McChrystal when he referred to Marjah as a bleeding ulcer. He referred to Marjah as bleeding Ulcer because the US and British troops sustained massive losses in that village even though the US and her allies by far outnumbered and out-equipped Taliban fighters. However, in return, since these foreign forces of invaders, NATO and US, could not defeat Pashtuns, they resort to indignity violating little children for sexual purposes as in the case of the British troops or desecrating their dead by American troops. What a collection of courageous “men”, armies representing nations? In 2005, US troops burned corpses of two Taliban fighters in Uruzgan Province. While the soldiers were burning these corpses, they were using loudspeakers insulting local villagers by undermining their courage and manhood. Subsequently, US troops were targeted there and in every Pashtun dominated province. People realized that US troops lacked basic humanity and disrespected human dignity; hence, the resistance against the occupation expanded and received popular support. In 2006, German soldiers in Afghanistan used the skulls from the local cemetery to play soccer with and perform other humiliating acts. The soldiers took photos with the bones and one soldiers positioned one of the skulls at his private area to disrespect it through sexual portrayal. On many occasions, US troops have desecrated the Holy Koran in different provinces of Afghanistan. The soldiers violate peoples’ privacy by blowing up their front doors regularly while being asleep and target them with attack dogs. If all this were not enough, the soldiers took copies of the Holy Koran and threw them into filth on a number of occasions. It is this type of indecent behavior that has strengthened the resolve of the Pashtun (Afghan) people while other minorities watched with indifference or collaborated wholeheartedly for few dirty dollars. The Pashtuns (Afghans) are winning the battle on the battlefield of warfare but are also winning the moral battle with their dignity and did not compromise their humanity. Since some segment of non-Pashtun population of Afghanistan are appeasing the invaders while others are apathetic spectators that is the difference between overwhelmingly resistant Pashtuns and the overwhelmingly submissive non-Pashtuns segments in Afghanistan. God will judge the righteous and the wicked. To Pashtuns, Afghanistan is not a commodity to be sold for few dirty dollars. The Western Alliance’s war in Afghanistan shows that its high-tech military is suffering from the lack of professionalism, namely the commitment to moral or ethical standards in the heat and stress of battle. Western rulers have standing armies of strategists, political analysts and think tanks at their disposal. Nevertheless, these rulers have failed or refused to understand the Afghan realities: (a) Pashtuns, the majority of Afghan population, are the founders and custodians of Afghanistan. (b) They have structural/egalitarian democracy, instead of theoretical Western democracy. The following Pashto proverbs, for example, illustrate Pashtuns’ thinking about conflict resolution: په خبرو سره دوزخ منم ، په زور سره جنت پریـږدم “With talk and persuasion I would accept hell fire but with force I would abandon paradise” [This means that Pashtuns are willing to accept sheer hell when introduced with kindness and decency; however, they would abandon even paradise when force is involved] جرګه مې کړه خپل مې کړه، پـړ مې کړه مـړ مې کړه “Make me Jerga, Make me yours, Find me guilty and Kill me” [When Jerga (consultative assembly of elders) is used it conveys respect and honor and makes the invitee susceptible to persuasion, hence he abides by their dignified arrangement, whereby if judged and found guilty, he would submit to even the harshest punishment, namely the death sentence] که غر ډیر لوړ دی په سر یې لار ده “There is a walking path even on the top of the highest mountain” [Even in the most contentious circumstances, there is potential for negotiations]
(c) Due to their egalitarian consciousness, Pashtuns cannot tolerate arrogance. Pashtuns learn their history from their graveyards that are symbols of their honour and dignity. Their egalitarian consciousness and deep-rooted self-respect could not allow Pashtuns to bow their heads to colonial and imperial arrogance.
The 17th century national poet-leader of Pashtuns (Khoshal Khattak: 1616-1696) wrote: “The very name Pashtun spells honour and glory Lacking that honour , what is the Afghan story?”
The history of colonialism and imperialism has been very callous to the fate of Pashtuns. The colonial, illegal, invalid and immoral “Durand Line” of 1893 is still dividing them. Despite the colonial designs of the past and the present, the atrocities committed against them, Pashtuns chose to uphold their dignity and defend their honor with their lives. Irrespective of how low the invaders stoop, the Pashtuns will not lower themselves to their level and fight an honorable battle. All Rights Reserved, 2012 |
Annihilation of 17,500 British Empire's Army on Jalalabad Highway
دانگریزامپراطوری 17،500 لشکرتباهی د جلال آباد پرلوی لارباندی
The Evacuation of Kabul by the British - (6 January 1842)
Nabi Mubtakir
After two months and four days of fighting, finally, the British Army was forced to evacuate Kabul. Even at the time of departure, they didn’t stop their deceitful habits and contrary to their agreement, gave the Afghans cannons that were not operative, and kept more cannons with themselves than what was agreed upon.
When leaving their Garrison in Kabul, the British Army had 2,000 load carrying camels and provisions enough for 6 days. They were distributed in divisions (parts or groups): The Vanguard part, Main part, and the Tailing part which left from the front and rear gates of the Garrison one after the other. The departure started at 9:30 a.m. and continued until sunset. The women were in the Vanguard Division while the Treasury was in Main (Centre) Division. The last Forces of the British were able to leave the Garrison at sunset while the Warriors were taking the Garrison and this sinister memento was put to fire. The Rearguard of the British Army was travelling in the light of this great fire. The women of Kabul were watching this fire from top of their houses, which was reflecting golden pillars over the silvery snow on the ground and were rejoicing this National Victory.
The British Army stopped for the night around Bagrami while the Forces of General Sale were making preparations for battle in Jalalabad. Reports were being continuously received in the British Army regarding the arrangements for the dispatch of British reinforcing Forces to Jalalabad from Peshawar. The Council of National Leaders knew if the Forces of General Elphinstone join the Forces of General Sale in Jalalabad; the issue of the defense of Afghanistan will take too long. In such a case, the Forces of Pollock from Peshawar and the Forces of Nott from Kandahar will pour in Kabul and a new battle will start. Therefore, the National Council authorized Sardar Mohammad Akbar Khan and Mohammad Shah Khan Ghilzai not to let the Army of Elphinstone join the Forces of Jalalabad with Arms and Ammunitions. Sardar Mohammad Akbar Khan tried to convince Elphinstone to persuade Sale to return to Peshawar in accordance with the Mutual Treaty prior to his own arrival in Jalalabad. But, this was not accomplished. Therefore, the Sardar wanted to take the Artillery and the Arms of the Elphinstone Army prior to its arrival to Jalalabad. It is evident that General Elphinstone wasn’t agreeing to such a thing. Sardar Mohammad Akbar Khan also tried to have some of the high-ranking British Officers as hostage with him from Elphinstone’s Army for the final negotiations with the British. But, this request of him couldn’t be achieved without fighting. Therefore, Afghan guerrilla fights and night raids started and the British Army was seriously defending.
Concealment of Truth by British & Western Writers about the Defeat of the British
This is wrong and contrary to reality that some people have tried to hide this defeat of the British Army by creating excuses such as cold weather, lack of provision, the old age and weakness of the British Army Commander-in-Chief, etc. Neither the British nor their Forces were residents of Central Africa who had not experienced the cold weather in their lives. Kabul-Jalalabad Highway was neither the North Pole. This 7 days’ highway was partly having a pleasant and moderate weather similar to the winter in India. The other half of it has snow and is wintry. But this coldness wasn’t colder than Great Britain. Like the British Army, the Afghan Warriors were also walking in the open air and fighting. The British had Arms, Artillery, Military Discipline, and had the superiority over the Afghan Warriors, and the Afghans were only fighting with rifles and swords. Therefore, this battle of Jalalabad Highway wasn’t only a physical and materialistic fight, but also a morale battle. And, the Afghans defeated the Enemy in both. It is contrary to reality that in their explanations of this battle, some writers have tried to show as if Wazir Akbar Khan, Mohammad Shah Khan Ghilzai, and all the other National Leaders had no connection with this battle. They have wrongfully tried to show as if the Afghan Leaders were unable to prevent or control the National Afghan Warriors. Wazir Akbar Khan and his friends were regarding the destruction of the Enemy’s Army their duty in order to save their country from foreign invasion. Besides, Mohammad Shah Khan himself was the Leader of the Ghilzai Warriors who was organizing most of the National Forces. All the Afghan Warriors were obeying their commands most heartily and sincerely.
Therefore, during one week, the army of the enemy was losing its Artillery, Arms, Soldiers, and Officers day-by-day and night-by-night until the entire 17,500 Army of the British was annihilated. Only one wounded and wearily but alive survivor reached Jalalabad to report the historical destruction of the British Army to General Sale.
When the British Army reached “Se Baba”, the British Surgeon, Duff, cut his blood vessel and committed suicide because of the fright of this battle.
On 11 January, the British Army Commander-in-Chief, Elphinstone, proposed his surrender to Sardar Mohammad Akbar Khan, and Mohammad Shah brought him to the Afghan Camp during the night. This Camp was under the sky and in open air, and the following Afghan Leaders were sitting around the fire:
· Wazir Akbar Khan
· Abdul Ghias Khan
· Abdul Hakim Khan
· And others
In a corner, a small tent was erected. The Afghan Leaders stood and manly received the General and his companion, Johnson. They didn’t disarm them from their swords. They gave their own tent to these guests for their comfort and rest.
In fact, during the battle which took place between the two Asian and European countries, one was the British Empire which was a too young Western Country depending on business, arms, and the Colonial Morality with anger and pride. The other was an Ancient Asian Country that hadn’t lost its Eastern Noble and Generous Genuineness of Morality and demonstrated and proved it during the First British-Afghan War.
The Afghans protected their British Prisoners with kindness and honour and had brotherly and safe custody of the Enemy’s women with utmost honour and respect. A small girl of Anderson was left on the ground after her parents had fled from the battle in Khurd Kabul. The Ghilzai Warriors took this infant in their arms and brought her to Kabul and put her in the residence of Nawab Mohammad Zaman Khan that had taken the form of a guesthouse for the enemy refugees. Nawab kept this child in his harem for several months as his own child until she was safely returned to her parents. The writings of the British themselves such as Mackenzie, Lawrence, Lady Sale and others are confirming more clearly this greatness of morality and character of the people of Afghanistan.
Total Annihilation of British Army on Kabul/Jalalabad Highway
However, the British Army after evacuating Kabul on 6 January 1842, stopped at Bagrami, 5 miles to the east of Kabul City. The Afghan Warriors took from them the extra cannons which they were carrying with them and which was contrary to the 11 December 1841 Treaty. On 7 January, the second stop was Butkhak. Since General Sale hadn’t yet evacuated Jalalabad in accordance with the Treaty, Sardar Mohammad Akbar took another 6 British Officers from General Elphinstone as hostage in Butkhak. On 8 January, the Forces of the enemy went to Khurd Kabul and lost 2,000 persons in battles. The fighting continued along the 5 miles long valley of Khurd Kabul and the British lost 3,000 persons in these battles. They named the Khurd Kabul Valley,
“Cemetery for Elphinstone’s Army”,
On 9 January, while having still 10,000 soldiers, Elphinstone had discussions with Sardar Mohammad Akbar Khan, and also wrote to General Sale to evacuate Jalalabad immediately. In return, Sardar Mohammad Akbar Khan took all the British women, children, and married men of the British Army and put them under his protection and sent them to the back of the Army. The British Army moved and up to 5 miles from Khurd Kabul continued their battles with the Afghan Warriors (the stop at Khak-i-Jabaar) and suffered losses. On 10-11 January between the road of Tizeen and Jagdalak, a distance of 22 miles, the losses of the British Army were greater. But, according to the instructions of the British Government, General Sale made Jalalabad City his fortification and sacrificed the Forces of Kabul. When General Elphinstone noticed this, he himself and two other high ranking Officers surrendered to Sardar Mohammad Akbar Khan same way as Amir Dost Mohammad surrendered to Macnaghten. On 12 January, the rest of the British Army crossed the Pass of Jagdalak towards the Camp of General Sale. On 13 January, only one person, Dr. Brydon, was left to go and see General Sale and tell him the story about the British Army in Kabul while he himself had three wounds on him.
In Jalalabad
Sardar Mohammad Akbar Khan left the besieged Britons in Jalalabad under siege and he himself went to Laghman together with the British prisoners of women, men, and children totalling 44 persons including the wives of General Sale and Macnaghten and 7 British Officers. Mohammad Shah Khan provided provisions and protected them for more than 4 months in his Castle in Badeyabad. It was at this time that MacGregor from Jalalabad wrote to Mohammad Shah Khan if he will release the British prisoners; he will pay him Rs. 200,000. Mohammad Shah Khan wrote in reply of this Englishman who regarded money as the Solution for all difficulties and problems even against honour, and said,
“I like your letter. But, my friend, you should know that “Breach of Trust” is neither allowed in your religion nor in my religion”.
Young English Woman “Wade” Falling in Love With a Tall and Brave Afghan
It was during this captivity when an English young woman “Wade” was fascinated by a brave and tall Afghan man and fell in love with him. That is, in spite of prejudice and inculcated training, once again the human hidden spirit showed up with brightness. As is customary, the 51 years old wife of General Sale called this young woman “perverted woman”.
With the help of Syed Mohammad Janfishan Paghmani, the Forces of General Sale had been able to reach Jalalabad on 12 November 1841 by giving casualties in battle with the Ghilzais on Kabul-Jalalabad Highway and Bakhtyar Mujahid. He had forced the inhabitants to go out of the City and started building fortifications and gathering provisions. But, after being informed about the battles of Kabul, Sale got harassed and had been disappointed reaching India in one piece. In the hope of reinforcements from India, he persisted taking refuge in a sanctuary.
Five thousands National Warriors had the British Armies in their siege, and this siege took a long time because the strong Artillery of the enemy was defending the City while the Mujahideen had no cannons. The National Warriors also closed the Khyber Pass road. General Pollock was still in Punjab gathering Forces.
The Governor and Military Officer of Peshawar sent a Force of 5,000 British and Sikh soldiers with 4 cannons under the command of Colonel Wild in January 1842 to open the Khyber Pass road and save the Forces of General Sale. These Forces had passed Jamrud and had reached Ali Masjid where they were faced with the attack of the Afridi Afghan Tribes. Colonel Wild was wounded and his Army left 120 dead on the battleground and all escaped towards Peshawar. From here on, the sanctuary of Sale became more difficult. Only Toora Baz Mohmand could secretly bring financial aid and correspondence of the British to Sale. Soon, the British also lost this facility because Ahmad Khan Mir Awkhoar arrived in Khyber from Laghman and the people gathered around him. Tora Baz was forced to escape, and his place was given again to Saadat Khan Lalpuri. Khyber was also under the supervision of the Mujahideen. The people of Afridi and Mohmand became united to fight against the British.
As soon as Sardar Mohammad Akbar Khan and Mohammad Shah Khan were free from making arrangements for provisions and safety of the British Prisoners in Laghman in January, with 15,000 Infantry and 5,000 Cavalry Warriors came to Jalalabad and started the fights on the siege. On 3 main attacks that were made on the City fortifications, the enemy suffered losing men as well as suffering financial damage and was breathing in wait for the arrival of reinforcing forces from Peshawar. As soon as the National Forces received reports that Army is being mobilized in Peshawar, Sardar Sultan Ahmad Khan and Mohammad Shah Khan were sent to the mouth of Khyber.
General Sale’s Bribery of Rs. 100,000 to Payenda Khan Kakari to Shoot Wazir Akbar Khan
Wazir Akbar Khan sent a message to General Sale within the City by one of the British Prisoners saying that if the enemy will surrender; he guarantees to throw the British Forces alive on the other side of Khyber. But, General Sale who was seeing the scene of the Kabul Forces with his imaginative eyes, had no courage for such an action. Therefore, he used his English deceit and enamoured Payenda Kakari, the servant of Sardar Akbar Khan, by promising to give him Rs. 100,000 if he shoot (kill) the Sardar.
On the day when Akbar Khan was examining the fortifications of the City and was trying to locate its weak places from far away, Payenda shot him from behind. But, Sardar didn’t die and was wounded. Armed guards arrived and arrested Payenda who confessed that the British had persuaded him with money to do this. Although Akbar Khan pardoned him but the National Warriors killed him. As is the custom of the British, they spread propaganda as if Shah Shuja had ordered Payenda to do this while Shah Shuja was busy to protect his own poor body in Balahisar (i.e. Citadel) of Kabul.
In Laghman also the swords of General Elphinstone and Brigadier Shelton were taken from them to remedy the handling over of Amir Dost Mohammad Khan’s sword to Macnaghten. The other prisoners were also disarmed. The number of their guards was also doubled because the prisoners were caught having communications with General Sale.
In March, pressure was increased on the British Forces in Jalalabad City and thousands of Warriors poured in Jalalabad. The Afghan Camp was fortified one kilometre away from the Kabuli Gate of Jalalabad City, and quickly the “Tappai Chilam” (i.e. Chilam Hill) was captured in order to bombard the City. In order to demolish the City Military Towers, the digging of tunneling (burrowing) started. The exit and inlet ways of the City were so closed that there was no hope remained to receive money or provisions. Therefore, the fall of the City was nearing. The last assignment that General Pollock had from the previous Governor General was that if he can and it might be possible; to only bring General Sale alive to Peshawar. That was all.
It was in this same month that a grand gathering of the people took place in Kabul. Naeb Aminullah Khan and Mir Haji proclaimed Jihad (Holy War) against the British and were making arrangements to demolish and annihilate the British Army in Afghanistan once and for all. The Representatives of the people met the Shah in Balahisar and said,
“If you are an Afghan and a Muslim; you should join the National Army, and as the King of the Country move together and lead the Army to Jalalabad to expel the enemy. Otherwise, the people of Afghanistan will no longer recognize the Shah as Superior Authority. An Afghan or a Muslim can cancel his Religious Oath or Allegiance by the Judgment of Religious Scholars. Therefore, in that case, prior to Jihad in Jalalabad against the British, the Jihad will start first here in Kabul against the Shah”.
Shah Shuja Agreed To Join Warriors & Expel the British
This is how Shah Shuja agreed to get ready to move to Jalalabad and asked for a few days to make preparations for departure. The National Leaders hoisted black flags at their Camps at Siasang and thousands of people gathered under these flags and were waiting for the day of Shah’s departure. These National Leaders included the following:
· Naeb Aminullah Khan
· Mir Haji
· And others
In Ghazni, there was no other sign except the British prisoners. Sardar Shams-ul-Din Khan was ready together with thousands of Mujahideen to fight if the British Forces moved from Kandahar. After giving 8,000 dead casualties, the British Kandahar Forces were only surviving under the shadow of Prince Timur’s Flag and were still being attacked by various National Groups. In a recent attack that took place by the Mujahideen, they took away 3,000 load carrying camels from the enemy and let no other chance for the movement of the enemy to anywhere. In this way, the remainder of the 54,000 Army of the British Empire in Afghanistan was under destruction and General Sale and General Nott in Jalalabad and Kandahar were frightened of their destruction. They did not have the opportunity to retreat and for their survival they were awaiting the arrival of British reinforcements. Instead, the British Government that had been defeated in the battleground took refuge to diplomacy because the prestige of the British Empire had unbelievably been damaged in Europe. Its mastership and gentlemanly character had also become unstable in its colonized India, and had been threatened by the National uprisings there, too. Lord Auckland had also dismounted from his pride donkey, (an Afghan saying).
From one side, Auckland published a statement regarding termination and elimination of the Forces in Afghanistan, and said,
“The disorder in Afghanistan gave us another opportunity to prove the power of England and the bravery of India”.
From the other side, Auckland wrote his final advice and recommendation to the Army Commander-in-Chief of India on 15 March 1842, and said,
“From the beginning of Kabul occupation, disorder existed in the country. From 1841, this disorder was intensified in Kabul and Kandahar. This revolution that caused regrettable events and finally was the cause for the destruction and slaughtering of the Britons, is such a reproachful event in the history of India (i.e. history of British Colonialism) that has no other example. All these events originate from the general hostilities of the people of Afghanistan who united against us, and this war took a National and Religious form to itself. These events should bring us to this inevitable conclusion that if we again invade Afghanistan; this country will become the cause for our weakness while being a strong western country. Therefore, the British Forward Policy in Afghanistan should completely be rejected and annihilated”.
Because of the War in Afghanistan, Auckland himself was removed from office and the British Cabinet became unstable because thousands of Indian and British families in England and in India were busy with mourning for the deaths of their family members in Afghanistan. The Indian Company was also disturbed because the British Army in Afghanistan lost Pounds 20,000,000 and 50,000 camels from the account of the Company (according to East India Company Report). This Military Expedition and Invasion had been carried out even without the knowledge of the British People or the approval of the Parliament and had directly and secretly implemented by the Government in London. Now, the indigent Indian people were forced to pay for all these extravagant expenses by accepting extra unaffordable taxes while prior to this War, Afghanistan hadn’t done any harm to India or the British.
British Approach to the Imprisoned Amir Dost Mohammad Khan to Intercede
However, Auckland tried to use diplomacy and approached the imprisoned Amir Dost Mohammad Khan in order to protect the honour and reputation of the British that had already been lost. But, Amir Dost Mohammad Khan wasn’t in Calcutta and was in the mountains of Mansuri. Therefore, Calcutta concentrated on summoning him. Around the end of February, the new Indian Governor General, Lord Ellenborough arrived in Calcutta and urgently summoned Amir Dost Mohammad Khan from Mansuri to Calcutta and opened discussions with him.
Renewed Obstructions by Amir Dost Mohammad Khan to Save British Prestige
In March 1842, Dost Mohammad Khan arrived in Calcutta. This was concurrent to the time that the National Great Army was being mobilized in Kabul and the repeated Jahad was being proclaimed against the remainder British Forces in Afghanistan and Shah Shuja had also announced his participation with the National Army. General Nott in Kandahar and General Sale in Jalalabad were alarmed and had lost their hopes returning alive to India. The annihilation of British Army between Kabul-Jalalabad had made the British Government in India tremble, and the British Forces in India regarded the entering into Afghanistan as entering a cemetery. General Pollock in Peshawar was only silencing the people of India by threatening them with the British might. He was making a show to send Forces to Afghanistan to take revenge while he himself and his army were regarding the mouth of Khyber as the mouth of dragon and didn’t have the courage to take one step forward.
At such a time, Amir Dost Mohammad Khan had been harassed by the heat in India and had tasted the bitterness of imprisonment and was intentionally kept ignorant of all the political and military progress in Afghanistan. All of a sudden, he was faced with Ellenborough. Contrary to his expectations, the Amir found the Indian Governor as soft as wax and as kind as a brother. The Lord said to the Amir,
“The British Government is ready to return its Forces from Afghanistan to India and send you to Afghanistan to ascend to the Throne. The British Government from now on will not be an enemy but your friend. What do you think about this policy of the British?"
Of course, this proposal from an old enemy was surprising. Therefore, Amir Dost Mohammad Khan thanked him. At this time, Ellenborough put a small “Condition” forward that had a tremendous value for the British and was a great loss to Afghanistan. The condition was:
“Sardar Mohammad Akbar Khan is the Leader of the Afghan Forces against the British Forces. The Amir could order his son to leave Jalalabad with his Forces and go to Tashqurghan behind the Hindu Kush. He should also disperse all the Afghan Army Leaders in order that the British Army from Kandahar, Peshawar, and Jalalabad reach Kabul once without the interference of the Afghan People to protect the prestige of the British Empire and take the British Prisoners and would leave Afghanistan without any fighting. In return, the Amir can return to Afghanistan from India with 150 of his family members and can ascend to the Throne of Afghanistan”.
Amir Dost Mohammad Khan, who never had leaned his back on the strength of his Nation, lowered his back under the backbreaking heavy load of the weak enemy’s requests. The People of Afghanistan had already imposed on the British by the force of sword and their Treaty of 11 December 1841 that Amir Dost Mohammad Khan and his family should be returned to Afghanistan and had now 300 British Prisoners in their hands. The enemy had left about 10,000 dead of his Forces on the battleground and at present several thousands of the enemy soldiers were trapped and besieged by the Afghan Nation. Amir Dost Mohammad Khan accepted this condition of Ellenborough unconditionally without any counter claim. He sent Wazir Akbar Khan a letter with his special token (spectacles and the snuffbox) as he had done the same thing against Sardar Mohammad Afzal Khan during the Parwan Battle and while the British Forces were being defeated.
Ellenborough easily had benefited from the class interests of Afghanistan and compensated the great British political and military defeat in the eyes of Europe and Asian Countries by such an Agreement with Amir Dost Mohammad Khan. Since he found the soil soft and to the honour of the shovel holder, he calmly trapped so tightly the Amir in his British slavery friendship that until he was alive; he wasn’t able to get out of the trap.
After that, the British tried to make several discussions between Sardar Mohammad Akbar Khan and General Sale, (through the British Prisoners such as Pottinger, Mackenzie, etc.). They could convince Sardar Mohammad Akbar Khan through letters and messages of his father while Mohammad Akbar Khan, Mohammad Shah Khan, and Sultan Ahmad Khan weren’t agreeing to such a thing. The Leaders in Kabul were unaware of such a case/issue.
Sardar Mohammad Akbar Khan and his friends were saying that the British Forces would be allowed to return to India from Jalalabad and Kandahar without any harm provided that the Forces from Peshawar would not move. They added that as soon as Amir Dost Mohammad arrives in Peshawar, the British Prisoners would be released. When the British saw the situation as such, they put a new threat forward and on behalf of Ellenborough told Sardar Mohammad Akbar Khan,
“If the Sardar refuses to accept this peaceful compromise which prevents further bloodshed and includes the evacuation from Afghanistan and the possession of the Afghanistan Crown and Throne by Amir Dost Mohammad Khan; in such a case, the way for peaceful settlement will completely be closed. Amir Dost Mohammad Khan with all the women of his family including the wife of Sardar Mohammad Akbar Khan will be exiled to London. At such a time, the British Government cannot guarantee to observe the instructions of Muslim Regulations in their case, and there is no such means for such instructions”.
Sardar Mohammad Akbar Khan could feel the weight of Amir’s Contract with the British and the damages that were focussed towards the prestige of Afghanistan. Whether he wanted it or not, the religion sentiments and the duty of son towards the father were forcing him to accept the instructions of his father.
Therefore, he decided to take away the pressure of the Victorious Nation from the defeated Forces of the Enemy and to let the way open for the arrival of their new Forces. He only wanted to delay the release of the perjury guilty Enemy Prisoners until the arrival of Dost Mohammad Khan and his family in Afghanistan. Sardar Mohammad Akbar Khan couldn’t easily implement the orders of his father because it was against the wishes of the Afghan People. They were the People who had destroyed the powerful Enemy with their swords even before the departure of Sardar Mohammad Akbar Khan from Bukhara and had also besieged the British and forced them to a settlement in writing (Treaty of 11 December 1841).
Sardar Mohammad Akbar Khan could gradually persuade the various National Leaders to agree with his new idea and also calm down the general public and make them agreeable in the light of the trust that they have in their Leaders. The contemporary historian of Sardar Mohammad Akbar Khan explains this case as follows:
“The coming of the British Army to Kabul for the second time, the burning of buildings, and the Covered Market of Kabul (Char Satai Kabul) was done with the agreement of Sardar Mohammad Akbar Khan. The capture of the Castle in Ghazni, and taking the Somnath Gate to India, and the release of their Prisoners, was also done with the agreement of Sardar Mohammad Akbar Khan.
After the approach of the besieged Britishers in Jalalabad to Sardar Mohammad Akbar Khan and also the receipt of the letter of Amir Dost Mohammad Khan to the Wazir, Mohammad Akbar Khan made agreement with the British Leaders and he himself moved to Kabul. He made the British Leaders in Jalalabad understand that if he openly made agreements with the British Leaders and released their Prisoners and left Kabul and Ghazni in their hands, several disturbances and seditious activities will take place, the settlement and repelling of which will be difficult. First of all, these same Warriors of Kabul will not spare and withhold killing him. Secondly, they will kill British Prisoners without hesitance and none of the British will return alive”. (From the book of ‘Nawa-i-Maarik’ author: Mirza Atta Mohammad, published in Kabul in 1331 Shamsi, page 177).
After receiving his father’s letter in March, Sardar Mohammad Akbar Khan was busy discussing with Mohammad Shah Khan, Sardar Sultan Ahmad Khan, and other Leaders of the National Army who were in Nangarhar, Laghman, and Khyber. During this time, General Sale was under siege, and General Pollock wasn’t able to come farther than Khyber.
As soon as the agreement of the Sardar was practically announced in the month of April, together with the National Army, the Sardar made a manoeuvre of fighting and withdrawing (retreating). This withdrawing took place from the left side of his fortifications in the West Side of Jalalabad in the first ten days of April. Then, he went to Laghman. In the same manner, Sardar Sultan Ahmad Khan also withdrew from the mouth of Khyber to Laghman. At this time, Ellenborough gave the order to General Pollock and his 9,000 soldiers to go forward to Jalalabad, and General Sale for the first time peeped out of the Castle window in Jalalabad. However, Pollock and Sale didn’t move from Jalalabad until another four months (April to August) and were waiting the events in Kabul. During this time, the fright from the previous battles had nailed down so tightly the British that they couldn’t ignore the watch on themselves and their troops for a moment.
Sardar Mohammad Akbar Khan sent the British Prisoners to Kabul from Laghman in this same month of April by Mohammad Shah Khan. During this trip of the British Prisoners to Kabul, General Elphinstone died on 22 April. The Afghans sent his body to General Sale. After the departure of the British Prisoners, Sardar Akbar Khan also left Jalalabad. He then returned to Kabul.
In this way, 35,000 Mujahids from Jalalabad and 40,000 Ghilzaee Warriors went away from Kabul-Jalalabad Highway and left the Highway open and clear for the return of the British Army to Kabul.
What Happened in Kabul?
When thousands of armed men gathered in Siasang of Kabul and hoisted the flags of Jahad to wipe out the British Forces, Shah Shuja got out of Balahisar on 4 April 1842. He joined the National Army to lead them in the morning to Jalalabad for the annihilation of the British. During the night, the Shah secretly went to Balahisar and after finishing his personal affair, at dawn, on 5 April moved again towards the Encampment of the National Army in a palanquin. But, Sardar Shuja-ul-Dawla Khan s/o Nawab Mohammad Zaman Khan together with Noor Mohammad Khan and Shah Aghasi Dilawar Khan and 60 other companions came out of ambush and killed Shah Shuja by rifle fire and swords. This news quickly spread in Kabul, and Mir Haji, the famous Great Spiritual Leader, shouted in the gathering of the people,
“The Great Lord (Shah) joined the small one (Macnaghten)”.
Instead of marching the Army to Jalalabad, Nawab Zaman Khan immediately came from Siasang Encampment to Kabul and proclaimed himself King. Naeb Aminullah Khan, who was considering only Sardar Mohammad Akbar Khan well suited to the Kingdom, didn’t accept the proclamation of Nawab Mohammad Zaman Khan. For the time being and also for the sake of keeping peace and order, he proclaimed Fateh Jang as the King in Balahisar. Of course, Nawab Mohammad Zaman Khan rejected it and took arm. Mir Haji, who was strongly opposing the family of Shah Shuja, took the side of the Nawab, and the fighting began between the two groups.
Evacuation of Afghan Warriors from Highways and Allowing the British Enter Kabul Peacefully
Therefore, the National Army in Siasang instead of going to expel the foreigners came to Kabul and the Civil War began. At this time, both Naeb Aminullah Khan and Nawab Mohammad Zaman Khan requested that Sardar Mohammad Akbar Khan should come. Sardar Mohammad Akbar Khan was still in Nangarhar discussing with the British. After withdrawing from fighting according to the order of his father, he arrived near Kabul on 4 May and wrote a letter to Naeb Aminullah Khan and addressed him “father”. As soon as the Sardar came to Kabul, Naeb Aminullah Khan presented his plan for temporary Kingdom proclamation of Fateh Jang and following this; he left the Balahisar City and the Wazirdom (Prime Ministry) of Afghanistan to the Sardar. He also gave him his daughter in marriage. But, Mohammad Zaman Khan continued his resistance until he was defeated on 21 June and was disarmed. After that, the Wazir and Naeb, imprisoned Fateh Jang who was looking forward to the British, and the command of the Government was in the hands of Wazir Akbar Khan. Wazir Akbar Khan discussed with the National Leaders in Kabul, and honestly presented the order and the future plan of Amir Dost Mohammad with them. When these Leaders were assured that as soon as the British Forces arrive in Kabul, they would get out of Afghanistan and Amir Dost Mohammad Khan will arrive, they agreed with the Plan of Wazir Akbar Khan. He was trusted by all. They resolved that at the time of British arrival, they would evacuate all the cities of Kabul and Ghazni. They informed all the Warriors on the Highways of Jalalabad and Ghazni and also all the Warriors on the Highways of Jalalabad and Kandahar of their Resolution regarding the British so that they will not attack the British. If the enemy breached their promise; with a general attack, they should be annihilated so that even one person of them should not survive.
Through Bakhtyar Khan, Wazir Akbar Khan contacted General Pollock in Jalalabad in July 1842 and talked to him about the exchange of prisoners from both sides and the evacuation of Afghanistan and asked for a written document from him in this respect. Since Pollock was a military man and hadn’t seen the defeat, he couldn’t see or understand the situation (clearly). Wazir Akbar Khan wrote to Lord Ellenborough that he couldn’t deal with such a crazy and ignorant man but with Ellenborough himself.
In August, Sardar Sultan Ahmad Khan was assigned to go to Ghazni and to talk to the Leaders and Mujahideen and Sardar Shams-ul-Din Khan, the Governor of Ghazni. He informed them of the new Treaty of Amir Dost Mohammad Khan with the British and the guarantee of the British to evacuate Afghanistan and the transfer of British Prisoners to Kabul. This plan was implemented and Sardar Shams-ul-Din Khan convinced the Leaders of Mujahideen and the Voluntary Warriors to evacuate the City and leave the Highway open for the passage of the British Forces. Following this, the City of Ghazni was evacuated and the British Prisoners were sent to Kabul and Sardar Sultan Ahmad Khan and Sardar Shams-ul-Din Khan returned to Kabul. Until this time, the 35,000 Forces of the National Warriors had also evacuated Kabul City. Wazir Akbar Khan sent the British Prisoners who were totalling 300 persons from Laghman, Ghazni, and Kabul to Bamyan with secret instructions. Saleh Mohammad Khan made arrangements for their stay in Bamyan on September the third.
On 9 August, General Nott and Timur from Kandahar, and on 20 August Pollock and Sale from Jalalabad moved towards Kabul. Nott handed over Kandahar to Safdar Jang instead of his brother Timur while Safdar Jang earlier had fought on the side of the National Mujahideen against the British. As soon as Pollock and Sale arrived in Gandumak, they stopped there until Nott gets close to Kabul so that both Fronts enter Kabul together. The imprisoned Fateh had been able to escape Kabul on 1 September at the time of evacuation of the National Army from there and had joined the Army of Pollock in Gandumak on 7 September.
From Kandahar City to Ghazni, Muqur, and Ghazni, General Nott was continuously announcing to the public, saying,
“The British Government has signed a Friendship Treaty with Amir Dost Mohammad Khan and we are now returning to India without fight through Kabul”.
In this way, he reached Ghazni on 28 August without any fight and found the City of Ghazni completely without any defender.
From the Archives
First Contact: Lebanon
There exists a latent or residual curiosity among a number of Afghans, though reluctantly and or inexplicably unexplored by credentialed Western authors of repute, as to the where and when of the late [*] Ahmad Shah Massoud’s initial contact with the Soviet Intelligence apparatus. Amongst a loyalist legion of Western authors and academicians, Ahmad Shah Massoud remains for all-time; the fabled Lion of the Panjshir, who’s storied wartime exploits rival those legendary warriors featured in Ernest Hemingway’s epic guerrilla (1940) saga, For Whom the Bell Tolls which pits volunteer American professor, Robert Jordan in solidarity with the Spanish Loyalists against Franco’s Fascist forces in the Spanish Civil War.
The distinction between fiction and reality is, however, often blurred by propaganda, foreign intelligence initiatives, misinformation; accidental and premeditated, emotive influences and commonly, personal relationships that oftentimes develop between the subject and the attending, requisite journalists. The foregoing background information surrounding Ahmad Shah Massoud’s relationship and attendant time line with Soviet Intelligence is gleaned from the respective memoirs of Leonid Shebarshin and Oleg Kalugin, ranking former First Department (Foreign Intelligence) KGB officers with Afghanistan experience. Translation of the respective journals was performed by Professor Ian Helfant, Department of Slavic Languages and Literature, Harvard University.
Though exposed to Marxist-Leninist thought as a student at the Soviet built and staffed Polytechnic Institute, it is now believed that Ahmad Shah Massoud’s initial contact with the Russian Secret Services took place in Lebanon during the latter portion of the 1970s. (1) Following his failed conspiracy and armed rebellion (1973-1975) against Daoud, Massoud went into emigration (Egypt, Libya and Lebanon), actively participating in military and terrorist operations as a member of Palestine military groups. While in Libya, Massoud underwent guerrilla and sabotage training at Soviet training facilities. (2)
At that juncture in history, Palestinian militant groups became subordinate to and under KGB control. According to Oleg Kalugin, former Major General, KGB Foreign Counter-Intelligence, “the KGB had close ties with Palestinians and other terrorist groups in Lebanon, Africa, Pakistan and elsewhere.” Arms, cash and military advisers were routinely provided to the various guerrilla organizations displaying Marxist orientation. Among their ranks were KGB agents and advisers who facilitated every detail of command and control of operations. So complete was KGB penetration of militant groups that “strong ties” were even forged with Chairman Yassir Arafat. (3)
Assassinations and kidnappings were routine operations for the KGB control groups. Recruitment of “assets” (agents) for future use was also a common occurrence among the Palestinian groups. (4) Nothing of a politico-military nature occurred in Lebanon at that time without the knowledge and prior-approval of KGB case-officers. In KGB parlance these operations were known as “active measures.”
Though the fateful decision to invade Afghanistan had not as yet been taken, (3/1979), deliberations as well as contingency plans were under constant evaluation and discussion by Moscow during this time frame. (5)
Massoud, as a political tour de force, was at that time a non-entity…a virtual unknown on the world stage. However, what commanded the attention of the KGB was multi-faceted. First, was the fact that here was an Afghan émigré’ amongst the ranks of Arab militants, second was Massoud;’s predisposition to work with the intelligence services and his alleged ties to the ISI during the planning of the abortive coup against Daoud, but perhaps most important was his professed ideological orientation and acute obsession with leftist revolutionaries…Che Guervara, Mao, and Fidel Castro among others.
Notes:
(1) The Hand of Moscow, Leonid Shebarshin, Progress Press, 1992, pp. 177-214.
(2) Ibid
(3) The First Directorate, My 32 Years in Intelligence and Espionage against the West, Oleg Kalugin, ST. Martin’s Press, 1994, pp. 164-165.
(4) Ibid
(5) The ‘Bulletin’, Cold War in History Project, Woodrow Wilson International Center for Scholars, Washington, D.C., Fall 1994, pp. 75-76.
[*]Assassinated 9/9/01, alleged by Western Intelligence to have been as directed by the issuance of a fatwa by Osama bin Laden though as yet unsubstantiated.
** Translations of Russian language text performed by Professor Ian Helfant, Department of Slavic Languages and Literature, Harvard University. Portions of the foregoing text previously published in Afghanistan, a ‘Search for Truth’, Bruce G. Richardson, Free-Forum Press, 2009, pp. 31-32.
Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Af…(Hardcover)
by Steve Coll
:« بُلشیت» (سپک) سیاست شمالي ډالــروالــه پـه څـلور کـتابـونـو کې
لیکوال : ډاکټر رحمت ربی زیرکیار امریکه، ٣١ جولای ،٢٠٠٩
Northern Alliance in Four Books: “Bullshit” Politics
By: Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent Scholar, USA
July 31, 2009
د ٢٠٠١ زییز کال د ٩١١ له بخولې نه نهه ورځې وروسته د سپتمبر په شلمه د امریکې دمرکزی استخباراتو ( سي آې أئ ) خاص ټیم ( جابریکر ) د شمالی ټلوالې سیمو ته ورننوت . زبرځواکې امریکې اووه لس ورځې وروسته د اکتو بر په اووه مه ورځ په افغانستان بر بنډ یرغل وکړ چې په اوږد و کې یې د جنگ جنایتونه شوی دی ( د شبرغان ښار په خوا کې د د شت لیلي ټول خخونه، مَس گریوسایټ ). د دغو جنایتونو په مهال، د جنگ متحد ین شته وو : پخپله امریکه او شما لي ټلواله . د شمالي ټلوالې مشران د امریکې د عسکري، مالي، سیا سي، تخنیکي، او تبلیغاتي ملاتړ نازولي و . ددغسې هراړخیز ملاتړ د زور په برکت، امریکې دواړه قد رت او مسولیت لرل چې د خپل متحد یانې شمالي ټلوالې جنایی عملیات کنټرول کړي، مخه یې ونیسي،او ثبت یې کړي . د خپل متحد د جنایتونو پټول او د هغوی لاسوند ونه ( شواهد ) له مینځه و ړل او گوتې پکې وهل پخپله د جنگ جنایت د ی . په دې لیکنه کې په څلور مهمو کتابونو کې د شمالي ټلوالې پــه ا کله معلومات وړاندې کوم. د دغو معلوماتو د راټولولو هدف دادی چې د شبر غان ښار په خوا کې د ٢٠٠١کال د نوامبر د میا شتې د پای په شاوخوا کې د د شت لیلي د ټول خخونې ډ یرۍ ( د وسیې ، فایل ) ته یو څو څنگن ( ضمني، په قراینو متکي ) معلومات ورواچوم . دغه څنگن معلومات مهم دي ځکه چې دامریکې د مهمو اشخا صو له کتابونو نه راټول شوي دي . هر څومره چې په امریکه کې د ولسمشر جورج ډ بلیو بوش له سپیره پېر نه څپوڼی لرې کېږي، هغومره به د شمالي ډالر والې د مشرانو خوبونه تښتي . د امریکې د مرکزي قواو ستر کوماند ان جنرال ټامي فرانکس د تاجکستان په د وشنبه ښار کې ( ٣٠، اکتوبر ٢٠٠١) د جنرال قسیم فهیم د یوې غوښتنې په مقا بل کې خپل احساس د « بُلشیټ » په ټکي څرگند کړ چې تشریح یې په لاندې ډول ده
بُلشیت انگریزي ټکی دی چې په لفظي ژباړه کې ورته « د غویي خوشان» ویلی شو. بُلشیت یوه عامیانه او بازاري اصطلاح ده چې په پښتو کې ورته چټیات یا بې خونده، سپکه، بیخرته او بې مفهومه خبره ویلی شو.په امریکه کې په پرینستن پوهنتون کې د اخلاقي فلسفې متقاعد پوهاند هیري جي فرانکفورت « د بُلشیت په اکله» (آن دي بُلشیت) یو کتابگوټی خپور کړی دی( پرینستن یونیورسټي پریس، ٢٠٠٥، ٨٠ مخونه).په دې کتابگوټي کې د روڼ اند یزوټوکو له لارې د موضوع سره علمي چلن شوی دی .پخپله د بُلشیت ټکي لپاره ولولئ د وه مهم انگریزي سیند ونه:نیو اُکسفورد آمیریکن ډ یکشنري، دوهم چاپ( ٢٠٠٥)،٢٢٧مخ؛ میریَم ویبسترز کا لیجیت ډیکشنري،یولسم چاپ ٢٠٠٥، ١٦٣ مخ. د بُلشیت سیاست د مفهوم د رو ښا نتیا لپاره یو تازه مثال وړاندې کوم: د ولسمشر نوماند بَرک او باما داسې مفکوره وړاندې کړې وه چې که ولسمشر شي د ایران سره به د خبرو له لارې سیاست وچلوي.څوارلس میشتې وړاندې د زییز کال ٢٠٠٨ د می په نیمایي کې ولسمشر جورج ډ بلیو بوش (٢٠٠١ تر ٢٠٠٩) د اسرایًیلو په پارلمان کې وینا وکړه او هلته یې د اوباما بهرنی سیاست د هغه چا د د ریځ سره پر تله کړ چې له د وهمې نړۍ والې جگړې نه وړاندې یې نازیان (نازیز،په الماني کې ناڅیز) تسکینول. سناتور جو باید ن چې د امریکې په مشرانو جرگه کې د بهرنیو اړیکو د کمېټې مشر و، د ولسمشر بوش مقایسه « بُلشیت » وگڼله:« دا چټیات دي، دا مضحکه [خبره] ده.د ا سپکه ( د خندا وړ ) خبره ده » چې د امریکې ولسشر دې د یوه بهرني هېواد په پارلمان کې د غسې څه ووایي “This is bullshit, this is malarkey. This is outrageous, for the President to go to a foreign country, to sit in the Knesset[Israeli Parliament]... and make this kind of ridiculous statement.”
زه به په دې لیکنه کې،په افغانستان باندې د امریکې د یرغل په اړه په څلور مهمو کتابونو کې د امریکې او شمالی ټلوالې اړیکې راوسپړم. دوه کتابونه د امریکې د مرکزي استخباراتو (سي آې اًئ) د ایجنټانو له خوا لیکل شوي دي،او دوه نور د امریکې د مرکزي قواو (سېنټرال کمنانډ) د د وه غټو جنرالانو له قلمه راوتلي دي چې یو یې د مرکزي قواو سترکُماندان دی او د وهم د ده مرستیال کُماندان دی. لومړی به د سي آې اًئ د یوه ایجنټ په کتاب کې معلومات معرفي کړم؛ بیا به د جنرال د یلانگ کتاب ته لاړ شم؛ ورپسې به د سي آې اًئ د دوهم ایجنټ معلومات وښیم، او په پاې کې به د مرکزي قواو د ستر کُماندان جنرال فرانکس له کتاب نه غټ ټکي راوباسم
د سي آې أئ د فعالیتگر گیري شرون کتاب
Gary C. Schroen, First-In: An Insider’s Account of How CIA Spearheaded the War on Terror in Afghanistan. Presidio Press, May 10, 2005, 400 pages.
گیري شرون،لومړی ننوتلی:د داخلي کارمند کیسه چې سي آې اًئ څنگه په افغانستان کې د تروریزم په ضد د جنگ لارښودنه وکړه ،پریزیډیوپرېس ،١٠می ٢٠٠٥، ۴٠٠ مخونه. گیري شرون له ٣٢ کلونو راهیسې په سي آې اًئ کې د عملیاتو د ریاست مامور و. نوموړي په افغانستان،پاکستان،ایران،سعودي عربستان،او دوبۍ کې مخبران استخدامول، روزل او اداره کول. له ١٩٨٨ تر ١٩٩٠د کابل د سي آې اًئ د څانگې مشر واو بیایې له ١٩٩٦ تر ١٩٩٩ په اسلام اباد کې عین وظیفه لرله . په افغانستان کې د سي آې اًئ عملیاتگر ( اوپَراتیو ) گیري شرون د ٩١١ له بخولې نه نهه ورځې وروسته،د زییز کال ٢٠٠١د سپتمبر په شلمه نېټه د تاشکند له لارې د شمالي ټلوالې د سیموپه لوري وخوځېده. د ده لومړئ کتنه دانجنیر عارف سروري سره وه چې د احمد شاه مسعود د استخباراتي او امنیتي چارو مسول و . شرون وایي چې په مطبوعاتو کې د مسعود سازمان ته «شمالي ټلواله» ویل کېدله. خوعارف په افغانستان باندې د امریکې د یرغل په مهال له شرون نه هیله وکړه چې که د شمالي ټلوالې په ځای « د افغانستان د نجات متحده اسلامي ټلواله » وکاروي. په ١٩٩٦ کې چې کُماند ان مسعود له برهان الد ین رباني نه بیل شو، د غه نوم یې غوره کړ. مسعود په ١٩٨٠کلونو کې خپل سازمان « شورای نظار» نومولی و . شرون د عارف په حواله زیاتوي چې د شمالي ټلوالې نوم د پاکستان استخباراتورا ویستلی و چې «مسعود او دهغه ټلواله ځانله »( آیزولیت ) کړي-د کتاب ننتوځ\سریزه ولولئ . د انجنیر عارف له یاده وتلې ده چی د « شورای نظار» ټول نوم « شورای نظار صفحات شمال» و . بل چا سیمه ییز نومونه د ځان لپاره نه وو غوره کړي( زیرکیار)! شرون چې له پخواراهیسې یې د شمالي ټلوالې سر اړیکې لرلې، په خپل کتاب کې کاږي چې پخپله دی استانې نومې ځای ته په موټر کې لاړچې هلته په هوایي ډ گر کې د عارف سره وویني اود امریکې دمرکزي قواو د ستر کُمند ان جنرال ټامي فرانکس سره د ملاقات لپاره یې چمتو کړي .مخکې له دې چې عارف په امریکا یي څرخۍ (چورلکه، هیلیکوپتر) کې د وشنبې ته والوزي،گیري شرون ته یې وویل چې ممتاز به د فرانکس سره د ملاقات لپاره وړاند یز ترتیب کړي اوقسیم فهیم ته به یې د راډیو له لارې ورسوي مخکې له دې چې عارف به دوشنبې ته رسیدلی و ي .شرون د استانې په هوایي ډگر کې عارف ته وویل چې جنرال فهیم باید ځان د جنرال فرانکس سره د ملاقات لپاره کره کړي؛ فرانکس غواړي چې د شمالی ټلوالې د برید په ټولو اړخونو و پوهېږي-لکه د قواو کچه،نظم،چمتووالی او د برید د پېل او پاې وخت او ځای .دغه شان، فرانکس ته باید توضیح شي چې فهیم ولې په طالبانو برید نه و پېل کړی په داسې حال کې چې د وستم د مزارشریف په شاوخوا کې طالبان د بریدونو لاندې نیولي وو .دغه شان ،فهیم باید په دې وپوهیږي چې له فرانکس نه څه غواړي .غونډه د جنرال فرانکس په مخصوصه عسکري الوتکه کې وشوه.( د ٢٠٠١داکتوبر وروستنئ درې شنبه چې د همدغې میاشتې د د ېرشمې نېټې سره سمون خوري-زیرکیار).په سي آې اًئ کې د ټروریزم ضد څانگې افسر هانک په دغه غونډه کې گډون لاره. دده په حواله شرون کاږي چې فهیم په غونډ ه کې چې له امریکایي جنرالانو ډ که وه،اغېړ (وار ختا) شوی و :«اُوروېلمد باې دي سېټینگ...سَموَټ فلَسټرډ .» فرانکس په فهیم زور واچاوه چې مشخص پلان او وخت وېش(ټایم لاین) وښئ . فرانکس ورته وویل چې خپل پلانونه دې د سي آې اًئ اوپه پنجشیر کې د کرنیل اِیچ سره همغږ کړي-دلته د اِیچ توری د کرنیل د ټول نوم لنډ ون دی، زیرکیار. گري شرون زیاتوي چې جنرال فرانکس به په «پرله پسې ډول» ویل چې په شمالی ټلواله ددې «ډ اډ» نلري چې په طالبانو به د کابل په شاوخوا کې برید وکړي. مخونه : ٢٨٥،٢٩٧،٣٠٥-٣٠۴، او ٣٢٧
“General Franks continued to say that he had no confidence in the Northern Alliance to carry the fight to the Taliban at Kabul.”, pp.285,297,304-305, and 327.
د جنرال ما یکل د یلانگ کتاب
L.T. Michael DeLong with Noah Lukeman, Inside the CentCom[Central Command]: The Unvarnished Truth about the Wars in Afghanistan and Iraq. Washington, DC: Regnery Publishing, Inc. (September 25, 2004), xvii + 222 pages.
جنرال مایکل د یلانگ د نواه لوکمن سره، د مرکزي قواو په د ننه کې :د افغانستان او عراق د جنگونو په اکله شډ ل واقعیت، واشنگټن ډي سي : ر یگنري پبلیشینگ، ٢٥سپتمبر ٢٠٠۴، اتلس + ٢٢٢ مخونه
په ایران کې د شاهي نظام له ړنگېدلو او په ځای یې د اسلامي جمهوریت له ټینگید لو نه وروسته، د امریکې د مرکزي قواو تشکیلات ( سېنټرال کمنانډ) رامنځته شول. په دې ډ ول منځنی ختیز دمرکزي قواو د پاملرنې اصلی ساحه شوه . اوس د مرکزي قواو د مسولیت په ساحه کې ( اَیریا آف ر یسپا نزیبیلیټی ) لاند یني هېوادونه راځي : د مصر په شمول د ټول منځني ختیز هیوادونه، پاکستان،افغانستان ، او د شمال خواته د مرکزي اسیا هیوادونه د کزاخستان په شمول(مخ ٦ ) کمانډ یو سیمه ییزعسکري تشکیل دی چې د همغې سیمې څارنه کوي . د زییز کال ٢٠٠١ د سپتمبر د یولسمې نېټې له بخولې نه د مخه درې نورکمانډ ونه هم موجود وو: د اروپا کمانډ، فَسېفیک کمانډ، او سهیلي کمانډ(مخ ٥) . رابرټ ډي کَپلان چې په خپلو کتابونو کې عسکري او بهرني اړیکې رانغاړي، دوه نور کمانډونو ته هم گوته نیسي : یو یې شمالي کمانډ نومېږي چې د نورو څلور کمانډ ونو په شان په دفاع وزارت پورې تړلی دی،او د وهم د خاصو عملیاتو کمانډ دی چې بود جه یې له کانگرس نه راځي . له ٩١١بخولې نه وړاندې، د خاصو عملیاتو کمانډ په کلني ډ ول په یوسل اویا(١٧٠) هېواد ونو کې عملیات کول چې « په اوسط ډول به پکې نهه تنو < غلیو چارپوهانو > برخه اخیستله» (کوایټ پروفېشنلز ). د رابرټ کپلان د معلوماتو لپاره ولولئ : ډاکټر رحمت ر بی زیرکیار، د نوي سیاست الجبره : د امریکې د امپراتورۍ لپاره فکرونه، ستراتیجۍ، پلانونه او غولونې، خپرند وی د پښتني کولتور د ودې او پراختیا ټولنه-جرمنی، چاپځای د د انش خپرند وی ټولنه-پېښور ٢٠٠٦ ، ۴٢ تر۴٣ مخونه
په مرکزي قواو او افغانستان کې د سي آې اًئ د ایجنټانو له لارې، د مرکزي قواو د ستر کوماندان جنرال ټامي فرانکس سره د تاجکستان په د وشنبه ښار کې د شمالي ټلوالې «پټ ملاقات» ترتیب شوی و . فهیم خان لومړی او ورپسې عارف په د وشنبه کې د ملاقات منتظر وو.[ داسې برېښي چې ممتاز به هم د عارف سره یو ځای هلته تللا ی و؟] عارف د احمد شاه مسعود د استخباراتي او امنیتي چارو مسول و . ښایی چې ممتاز به د پلان او\یا خزانې مسول و [ ټامي فرانکس یو چا ته گوته نیسي چې د خزانې وزیر و، بې له دې چې نوم یې واخلي ]. د رې ستوریز جنرال مایکل د یلانگ د امریکې د مرکزي قواو ( سېنټرال کمانډ ) مرستیال ستر کوماندان و ( ٢٠٠٠تر ٢٠٠٣) . د د یلانگ اَمِر څلور ستوریز جنرال ټامي فرانکس د زییز کال ٢٠٠١د اکتوبر د وروستنئ د رې شنبې ، یانې د اکتوبرپه ٣٠، د شپې په تیاره کې د تاجکستان په د وشنبه کې په خپله عسکرې الوتکه کې کوزېږي، اوپه همدغه الوتکه کې ورسره په همد غه شپه کې د شمالي ټلوالې د وه د رې مشران گوري . جنرال د یلانگ د شما لي ټلوالې مشران داسې راپېژني :« اوزبک » جنرال عبدالرشید دوستم، «هزاره شیعه» جنرال کریم خلیلي ، او « د وه تاجک سني» جنرالان اسماعیل خان او فهیم خان. په د وی ټولو کې نه یواځې تنوع څرگند ېدله (اوزبک، هزاره او تاجک، او شیعه او سني ) ، بلکې د وی « کلک » ( ټَف ) هم وو : جنرال د وستم « د شمالي قصاب » [ بوچر آف دي نورت ] لقب گټلی و [ښایي دا به د < گېلم جَم > ژباړه وي چې د وستم پرې په ملت کې نوم وېستلی و؟ زیرکیار .] هغوی هر یو په تېرو پنځه ویشت کلونو کې هره ورز په جنگ کې اخته وو. « جنگېد ل او بې له پښېمانۍ وژل د هغوی د ژوند طرز و .» [ فایټینگ ، اَنډ کیلینگ وید اَوټ رېمورز، واز اَ وئ آف لایف فور د ېم ]. د دې لپاره چې د شمالي ټلوالې د مشرانو د کلکتیا او بې رحمۍ اندازه مجسمه کړي، جنرال د یلانگ لیکي چې هغوی « هر یو شخصاْ نږدې پنځوس سړي وژلي وو.» [ ايچ هیوینگ پِیرزونَلي کیلډ کلوز ټو فیفټي مین ] د دغو کفایتونو په مټ جنرال د یلانگ کاږي چې د شمالي ټلوالې مشران به « په نظري ډول » د امریکې د مرکزي قواو د سترکوماندان جنرال ټامي فرانکس « د زمکني پوځ جنرالان وي » . فرانکس ورته په ډ اگه کړه چې « د اور قدرت » به د امریکې وي او «عسکر» ( آرمې) به د شمالي ټلوالې وي . مزار شریف د غونډ یو په غېږ کې پروت و . د ېوې غونډ ۍ په څوکه کې د وستم د امریکې د خاصو قواو سره په غونډ ه کې ناست و. د د وستم شاته « په د رې کتارونو کې د هغه زر تنه سواره عسکر ترتیب شوي وو . په خپلو رواجي جامو کې هغوی د چنگیز خان د پوځ په شان بر ېښېد ل . یوویشتمې پیـړۍ د یارلسمه پیـړۍ لییدلې وه .» [ دې لُوکډ لایک جینگیس کانز آرمی ]. جنرال فرانکس اشاره وکړه او د سي آې اًئ ایجنټانو د ډ الرو له «ډ ېرۍ نه ټوکر لرې کړ » ، او د شمالي ټلوالې د مشرانو سترگې په پټه خزانه خوږې شوې ، یانې: اَ سټَک آف کیش، اَ فورچونز وُرت ، دي افاگانز لُوکډ آمیزد د زیاتو افغاناو په څېر، د شما لي ټلوالې مشران « د معاملې په هنر کې استاذ ان وو»، خو د وی په دې نه پوهیدل چې جنرال فرانکس په معامله کې ښکته پورته ( هَگلینگ ) نشوه زغملی . فرانکس په نړۍ کې «یو کلک حرامي » ( ټفیست سَن آف اً بیچ ) و چې د چا سره یې معامله(چنه وهل) نه کول، بلکې خپل اَمر به یې پرې مانه. کله چې د شمالي ټلوالې مشرانو په معامله کې د زیاتو ډالرو اړتیا وښودله، جنرال فرانکس ورته خپل عکس العمل په « بُلشیت » (د غویی خوشان،چټیات، بې معنا خبره) څرگند کړ
د کتاب لیکوال جنرال د یلانگ په افغانستان کې د ېرغل په مهال یو مهم عسکري ټکي ته گوته نیسي او هغه د ا چې په افغانستان کې داسې هد فونه موجود نه وو چې په ویشتلو او ویجاړولو وارزي . « حتماً، باید موږ د هد فونو یو لیست[ټارگیټ لیسټ] درلودلای. » ددغه لیست ترتیبول هغه څه وو چې « موږ ټولو به ورته سرونه گرول .» ( هیوینگ اَس آل سکرَچینگ آور هیډ ز) . د د فاع وزیر د انالد رمسفیلډ ( ٢٠٠١ تر ٢٠٠٦) په « ډ ېرو هدفونو » پسې اړم و، خو « موږ هیڅ نلرل. » رمسفیلډ ب ویل چې «پیدا یې کړئ» (فاینډ د ېم ). بس خوارو جنرالانو «فرصتي موخو» ( ټارگیټز آف اُپورتونیټي ) ته مخ راواړاوه . له فرصتي موخو یا هد فونو نه یې مطلب د ا و چې د غلیم بشري قواوې یانې مات شوي او تښتېد ونکي طالبان دې د برید ونو لاندې ونیول شي .ولولئ ٢۴تر ٢٧، او ٣۴ تر ٣٦، او ۴٧ مخونه . د طابانو رژیم چې یو څو گړبېد لې وسلې او ورا سته پوځي سېبونه( ابادۍ ) لرل او په دې ډ ول د ویشتلو لپاره د واقعي عسکري هد فونو د کمښت په ناروغۍ اخته و، نو بیا ولې امریکې په افغانستان کې د یوویشتمې پېړۍ نوې ، د قیقې او کوناټورې وسلې وکارولې ؟! د ا د ومره مستي او بد ماشي د څه لپاره وې ؟
د سي آې أئ د جگړې د ډ گر د کوماند ان ( گیري بیرنتسن ) کتاب
Gary Berntsen, Jawbreaker, The Attack on Bin Laden and Al-Qaida: A Personal Account By the CIA’s Key Field Commander. New York: Crown Publishers(27 December, 2005), pp.xviii + 328
گیري بیرنتسن، جامې ماتوونکی، په بن لادن او القاعده باندې برید : د جنگ په ډ گر کې د سي آې أئ د مهم کوماند ان کیسه . نیویارک :کرون پبلیشرز، ٢٧ دسمبر ٢٠٠٥، اتلس + ٣٢٨مخونه
گیري بیرنتسن چې د شبه نظامي روزنې لاندې نیول شوی و، د سي آې أئ په پټ اسخباراتي خدمت کې یې له شلو کلونو نه زیات وخت تېر کړی دی .دده وظیفه دا وه چې بن لاد ن مړ یا ژوندی لاسته راوړي .ده په افغانستان کې د کال ٢٠٠١ د نومبر په څلورمه نېټه د گیري شرون ځای ونیو چې په کتاب یې وړاندې وغږېدلم . د گیری بیرنتسن د کتاب غټ سرلیک د هغه استخباراتي ټیم نوم دی چې د گیري شرون سره افغانستان ته د کال ٢٠٠١ د سپتمبر په شلمه نېټه ننوتلی و . هانک په سي آې أئ کې د ټروریزم ضد مرکز افسر و . حمید اصلا فارسي ژ بی [افغان-امریکایی ؟] و او په امریکه کې له یېل پوهنتون نه راوتلی حقوقپوه و
لمر په ډ و بېد لو کې و چې گیري بیرنتسن، هانک او حمید د ازبکستان له تاشکند نه په نامشخصه، بې نشانه( اَنمارکد ) الوتکه کې د تاجکستان د د وشنبې ښار بین المللی هوایی ډ گر ته راورسیدل . هغه چې والوتله، پر ځای یې د امریکې د مرکزي قواو د ستر کوماندان جنرال ټامي فرانکس مخصوصه عسکری الوتکه کیناستله ( ٣٠/١٠/٢٠٠١) . په « د وړو لړلي» مرسید ېس گاړي کې جنرال محمد قسیم خان راورسیده چې د احمد شاه مسعود ناستن و
گیري بیرنتسن د فهیم جسمي معرفي د اسې وړاندې کوي : فهیم« یو لنډ ی، چاغ، منډلی او مخ په گنجي کیدلو سړی» دی (مخونه ٨٩،او ٢٣٦( . د جنرال فهیم څیره «یو لنډ ي او غټ مخي» افسانوي مخلوق ته ورته ده ( نوم-فیسد (، ٩٠مخ . « نوم » یو افسانوي، تصوري په تن کوچنی او غټ سری مخلوق دی چې د زمکې لاندې ژوند کوي او خزانې ساتي .په فارسي کې ورته « جن کوتوله،[مجازی] غول بانکداری،...جن زیر زمینی،د یو...گورزاد» ویل شوی دی . ولولئ: فرهنگ معاصر انگلیسی-فارسی. محمد رضا باطنی با د ستیاری فاطمه آزرمهر، تهران، چاپ هفتم، پاییز ١٣٧٥
“General Fahim, a short squat, stocky and balding man....Gnome-faced Fahim stated emphatically that the Taliban would not surrender.” Pp. 89-90.
غونډه د جنرال فرانکس په الوتکه کې پیل شوه ( ٣٠،اکتوبر/٢٠٠١) .فهیم هڅه وکړه چې که د فرانکس پام کابل ته نږدې شمالي غونډ یو ته راواړوي . په ظاهر کې د فهیم دلیل دا و چې کابل د افغانستان مرکز دی-هرڅومره زر چې ونیول شي هغومره زر به افغانان نوې اداره ومني . خو فرانکس په دې پوهیده چې فهیم په کابل کې د خپل قدرت د ټینگولو لپاره ځان لومړی هلته رساوه .بیرنتسن وایی چې امریکه د طالبانو او القاعدې په زپلو او ړنگولو پسې افغانستان ته ورغلې وه، نه د فهیم د قدرت د ټینگولو لپاره . جنرال فرانکس جنرال فهیم ته په ډ اگه کړه چې د جنگ عملیه په « مزارشریف لومړی، تالقان د وهم، او کابل درېم» راڅرخي .فارسي ژبي حمید چې د فرانکس وینا فهیم ته وژباړله، انجنیر عارف د فهیم په غوږ کې «وپسیده» ( ویسپَرډ ) . گیری بیرنتسن د ځان سره په فکر کې شو چې که جنرال فهیم « نوکې احساس ولري، د جنرال فرانکس نه به مننه وکړي.....» خو د غسې یې ونکړل او بیا د کابل موضوع ته راستون شو. فرانکس ېی وینا « غوڅه» کړه په دې ډ و : « موږ به په مزارشریف پیل کوو.» ٩١مخ . په غونډ ه کې فهیم د خپلو جنگي خد متونو لپاره له فرانکس نه د زیاتو ډالرو د غوښتنې خبره راپورته کړه . په دې موضوع کې د سي آې أئ عملیاتگر او د کتاب لیکوال گیري بیرنتس د خپلې« تجربې له مخې» د شمالي ټلوالې د مشرانوپه اکله داسې نظر وړاندې کوي : «ایرانیان او د د وی افغان ترورز یان ټول د زړه له کومي غالۍ خرڅوونکي دي . د د وی په کلتور کې هر شی د خپلې گټې لپاره په لایتناهي هڅو کې د معاملې [ چنه وهلو] لپاره چمتو دی »، ٩٢ مخ
“I know from experience that Persians and their Afghan cousins are all carpet salesman at heart. In their culture, everything is open to negotiation in an endless search for advantage.”p. 92
جنرال فهیم چې زیاتې ډ الرې وغوښتلې، جنرال فرانکس خپل عکس العمل په «بُلشیت» (خوشان :چټیات، اپلتې، خوشې خبره ) وښود، جگ شو ، په الوتکه کې له غونډې نه ووت، او خپل سیگرټ یې ولگاوه . بیرنتسن جنرال فهیم ته په فارسي وویل : “چانه نزنید” . حمید په ترهیدلو سترگو بیرینتسن ته کتل ځکه چې د خپلو متحد ینو د مشر په مقابل کې یې ترخه ژبه کارولې وه . د انجنیر عارف « رنگ و تښتیده» ( ټَرنډ پیل) . فهیم او عارف« د واړه په څرگند ډ ول عصبي وو» ( ویز یبلي نیروَس )، پورتنی مخ . بیرنتس لیکي چې عارف پړه د حمید په ژباړه واچوله . خو بیرنتسن د حمید ژباړه ژ روغه وگڼله. بیرنتسن د عارف ادعا هانک ته وژباړله چې په سي آې أئ کې د ټروریزم په ضد مرکز کې مامور و . ده د بیرنتسن په شان ، د جنرال فرانکس سره د شمالي ټلوالې د استازو د « بې خونده ملاقات» ( پورلي هَنډَ لډ میټینگ) پړه په فهیم او عارف واچوله، نه د دغې غونډې په ژباړن حمید . په غونډه کې فهیم ته د فرانکس وروستنئ وینا د ا وه: « زه به دې د [٢٠٠١ کال ] د د سمبر په نیمایی کې په بگرام کې وینم» . جنرال فرانکس چې د همد غه کال په د سمبر کې بگرام ته راورسید، سمدلاسه یې له گیري بیرنتسن نه د جنرال فهیم په اکله د ا پوښتنه وکړه :« ماته ووایئ، فهیم چې اوس یې پایتڅت [ کابل ] په ولکه کې دی څه کوي؟» گیری بیرنتسن ورغبرگه کړه چې فهیم ډ ېر وخت په دې کې لگیا و چې په کابل کې ځان اوخپل سازمان کلک کړي او «د راتلونکي افغان حکومت په خلق کولو کې اغیز ولري». د بیرنتسن په وینا، پخوانی ولسمشر برهان الدین ربانی په پخوانئ جمهوري ماڼۍ کې اړولي وو، خو داسې برېښي چې د شمالي ټلوالې له کلک ملاتړ نه محروم و . بیرنتسن ورزیاته کړه چې پخپله دی د ډاکټر عبداله عبداله سره په الوتکه کې ازبکستان ته لاړ چې دامریکې د خاص استازي ډ ا بینس سره ووېني . شمالي ټلوالې منلې وه چې د بُن په غونډه کې به برخه واخلي. خو ډاکټر عبد اله عبد اله به د هغوی د استازی هیًت مشر نه وي، بلکې یونس قانوني به د د غه هیًت مشري په غاړه واخلي ٢٣٥مخ
د مرکزي قواو د ستر کوما ند ان جنرال ټامي فرانکس کتاب
General Tommy Franks, American Soldier. New York, NY: Regan Books/Harper Collins, August 3,
2004, pp. xvii + 590
جنرال ټامي فرانکس، امریکایی عسکر، نیویارک: رېگن بوکز/هارپر کالینس، اگست ٢٠٠۴،١٧+ ٥٩٠ مخونه ټامي فرانکس د زییز کال ٢٠٠١د اکتو بر د د ېرشمې نېټې په شپه کې په خپله مجهزه عسکري الوتکه کې د تاجکستان په د وشنبه ښار کې کوز شو . «پرون» یې، چې د اکتوبر د ٢٩ نېټې سره سمون خوري، په پاکستان کې د ولسمشر پروېز مشرف سره لیدلي وو . مشرف ورته په خند ا کې ویلي وو چې بن لاد ن «لا تراوسه په افغانستان کې دی، په ختیز کې-توره بوړه»، ٣٠٩مخ . فرانکس په خپل مطبوعاتي کنفرانس کې ( تاشکند، ازبکستان،اکتوبر ٣٠،٢٠٠١) د لوس اَنجلېس ټایمز پوښتنې ته داسې ځواب ورکړ چې له پاکستان نه د لته د افغانستان د فضا له لارې رارسېدلی و . د شمالی ټلوالې استازي مخکې له مخکې د جنرال فرانکس سره د ملاقات لپاره د دوشنبی ښار ته رار سېدلي وو . غونډه د جنرال فرانکس په الوتکه کې جوړه شوه . په الوتکه کې نور مهم عسکري اشخاص د جنرال فرانکس سره بد رگه راغلي وو
د گیري بیرنتسن په شان، جنرال فرانکس هم د جنرال فهیم په څېره بډ ېره کړې ده : که څه هم فهیم « کشمیری پکول » په سر کړی و او خپله ږیره یې « سمه کړې » وه ، هغه « د ما فیا کوماندان »( مافیا اِ ینفورسر) ته ورته برېښېده، ٣٠٩مخ . مافیا اِ ینفور سر یا کوماند ان دخپلې مافیا ناولي کارونه، پلانونه، د سیسې او تقلبونه پلي کوي . د مافیا د کوماند ان یا عملیاتگر په اکله ولولئ د سیسیل کیر بي او ټامس رینر کتاب، چې په زېیز کال ١٩٨٧ چاپ شوی و
Cecil Kirby and Thomas C. Renner, Mafia Enforcer. Villard/Random Hous,1987, 293 pages
فهیم د خپل« مالیې وزیر» سره په یو « د وړو کې پټ» مرسېد ېس گاړي کې راورسید . فهیم دلته غونډې ته راغلی و چې « بارگېن» یانې معامله وکړي .هغه فرانکس ته وویل چې که دی د فهیم سره مرسته وکړي او فهیم یې د هغه سره وکړي، له د ېنه به « مثبتې پالې» راووځي . فهیم په نقشه کې وښود ل چې لومړی به له پنجشیر د رې نه کابل ته نږدې د ښتو غونډ یو ته وخوځېږي او بیا به په تالقان، کند ز او مزار شریف پسې ملا وتړي . فهیم د خپلو عسکرو لپاره په تالقان کې هوایی ډ گر ته اړتیا ښودله . فرانکس ورنه پوښتنه وکړه :« او کابل؟» فهیم ورغبرگه کړه چې بې د جنرال فرانکس له اجازې نه به کابل ته نه ورننوځي ( اَنټـیل یو گیو پرمیشن ) . فرانکس وایی چې د فهیم دغه ځواب « ېه سیاسي لحاظ روغ و . آیا هغه صادق و. دغه اساسي موضوع وه.» فرانکس په پاکستان کې د سهېلي افغانستان د ځینو پښتون مخالفانو د مشرانو سره کتلي وو. حامد کرزی هغه سړی و چې « تر ټولو ډ ېر» پرې د فرانکس سترگې خوږېدلې ( دي مُوسټ اِ مپرېسیو) . کرزی هغه پوه او فرهنگی ، روڼ اندی او څو ژ بی سړی و چې « د قبیلوي مشرانو ، د پلوماتانو، او عسکرو سره یې په عین سویه راشه درشه کولی شوه.» په اسلام اباد کې دسي آې أئ دفتر« د یوه راتلونکي ملي مشر په څېر د کرزي ملاتړ کاوه .» د جنرال فرانکس اند ېښنه داسې وه : که چېرې د طالبانو پاڅون ناڅاپه رانسکور شی، او شمالی ټلواله چې « تاجکانو، اوزبکانو اوهزاره گانو نه جوړه شوې ده د کابل تشې ته ورود انگي» ، افغانستان به « د یوه بل د اخلي جنگ» په لومو کې ونښلي چې « شمالي اقلیتونه به پکې د پښتون اکثریت سره » لاس په گر ېوان وي، یانې : نورترن فکشنز اَگینست مَجـور یـټي پشتونـز
د سي آې أئ د فعالیتگر گیري بیرنتسن په شان، جنرال فرانکس هم د شمالي ټلوالې په تجارتي خوی پوه شوی و. پخپله د جنرال فرانکس په وینا، « د دې وخت را ورسېد چې د غالېو په بیه وغږېږو» ( ټاېم ټو ډ یسکس دي پرایس آف رَ گز ). ولولئ ٣٠٩ تر ٣١١مخونه . جنرال فرانکس له جنرال فهیم نه پوښتنه وکړه چې دی ورنه څه غواړي . فهیم د تا لقان د هوایی ډ گر د نیولو خبره راپورته کړه ، خو مخکې له دې چې د غې موضوع ته ادامه ورکړی « د پیسو د سړ ي» [ د مالیې د وزیر ] سره « و پسېده» ( ټرنډ ټو هیز منی مین اَنډ ویسپَرډ ). وروسته له پسیدلو فهیم وویل چې د د غه کار لپاره په میاشت کې د رې ملیون امریکایی ډ الرو ته اړتیا لري . فرانکس ورغبرگه کړه چې « د رې ملیون ډ الرو ته اړتیا لرئ چې برید پیل کړئ او مزار شریف ونیسئ .» جنرال فرانکس اقرار کوي چې پخپله ده او هانک ( په سي آې أئ کې د ټروریزم ضد مرکز افسر ) د دې حالت لپاره « تیاری نیولی و .» ( هډ پر یـپـیرډ فور د ېس ) !! خو فهیم ورغبرگه کړه چې « اُ، نه ! زه د ټولو عملیاتو لپاره په میاشت کې اووه ملیون ډ الرو ته اړتیا لرم .» جنرال فرانکس جگ شو او ژباړن حمید ته یې په یو څه تریو وچولي سره وکتل (گلیرډ) او ویې ویل چې :« د ا خوشان دي ، ور ویې ژباړه.» ( د یس اِز بُلشیت) . له خو شانو نه مطلب چټیات، خوشې ، بې معنا او بیهوده خبره ده . په امریکه کې په پرینستن پوهنتون کې د اخلاقي فلسفې متقاعد پوهاند هیري فرانکفورت « د خوشانو په اکله » ( آن دي بُلشیت ) په اتیا مخونو کې پام وړ کتابگوټی خپور کړی دی- پرینستن یونیورسټي پرېس، ٢٠٠٥جنوري . په دغه کتابگوټي کې روڼ اند یزې اکاډ میک ملنډې غلې شوی دي اود موضوع سره پکې جدي او علمي چلن شوی دی
Harry G. Frankfurt, On Bullshit. Princeton University Press, January 2005, pp. 80
جنرال ټامي فرانکس په الوتکه کې له غونډې نه پاڅېد، لاس مینځی یې وکړ، او له الوتکې نه بهر یې سگرټ ولگاوه . فرانکس په دې اړه لیکي : « د ا هغه اَکټ و چې موږ تمرین کړی و. هانک فهیم ته لکچر ورکاوه چې ‘ جنرال فرانکس ډ ېر په غصه دی’ .» ( دی پَرفورمینس وي هَډ ر یهَرسډ ) . فرانکس چې بېرته الوتکې ته راننوت او د مېز په خوا کې کېنا ست، هانک سر وخوځاوه او فهیم ته یې وویل: « پنځه ملیون د ټول شمال لپاره . ته به مزارشریف مخکې له روژې نیسې او له کابل نه بهر به تر هغه تم کېږې چې پایتخت ته د ننوتلو اجازه د رکړی شي .» فهیم ورغبرگه کړه چې : « هو» . جنرال فهیم او د هغه د مالیې وزیر ( عارف ، ممتاز ...؟ ) چې له الوتکې ووتل، جنرال فرانکس په دې اند ېښنه کې شو چې هسې نه چې په ملیونونو ډ الرو ډ ک شوي د رانه خورجینونه « د مرسېد ېس گاړي فنرونه مات کړ ی .» سره له ټولو چلونو او چنه وهلو ، د جنرال فرانکس سر په دې خلاص نه شو چې « یو اس یې خرڅ کړی و او که یوه غالۍ یې رانیولې وه .» ( و ېدَ ر وي هَډ ټرېد ېد أ هورس اُر باټ أ کارپیټ ). په داسې حال کې چې د سپین غر په تیرو څوکو کې خورا مُد رنې وسلې غړمبیږي،د د فاع د وزیررمسفیلډ ( ٢٠٠١ تر ٢٠٠٦) له خوا ټلفون کېږي : « جنرال فرنکسه ! ولسمشر [ بوش ] زموږ نه غواړي چې د عراق لپاره [ د ېرغل ] امکاناتو ته وگورو . ستاسې پلان سازي په کو حالت کې ده ؟» فرنکس ورغبرگه کړه چې پلان لري : د صد ام حسین په ضد پخوانی پلان بسنه نکوي .«موږ [ د منځني ختیز ] په سیمه کې د قواو مختلفې سطحې لرو» ، د هغو قواو په تناسب چې امریکې د پخواني پلان د جوړولو په مهال لرلې . « ... موږ واضحاً په افغانستان کې له خپلې تجربې نه د د قیقو وسلو او خا صو عملیاتو په اکله ځینې ارزښتمنې زده کړې کړې دي .» ٣١٢ تر ٣١٥ مخونه. زه ز یرکیار د لته داسې محسوسوم چې په افغانستان کې د نوو او د قیقو امریکایی وسلو د تمرین لپاره یرغل وشو او د غه تمر ین ځای په عراق کې د ا مریکې د جنگي کومي لپاره اشتها ساز و، یانې آپیټایزر و
د زییز کال ٢٠٠١ په د سمبر کې جنرال فرانکس کابل ته راځي، او د ولسمشر په ماڼۍ کې « د جشن او بري فضا» ویني . د کوماندانانو « اکثریت په د ري ، افغان فارسي» غږېده . جنرال فرانکس «د ازاد شوي... ملت» مشر حامد کرزي ته وایي چې « ښاغلیه، د ا د افغانستان لپاره ستره ورځ ده .» کرزی « په روانه انگر یزي » جنرال فرانکس ته ورغبرگوي چې « د ا د ټولې نړۍ لپاره ستره ورځ ده» او ورزیاتوي چې « امریکې موږ ته په استبد اد باندې د غلبې وسیلې راکړې .» جنرال فهیم په جنرال فرانکس باندې سترگې خښې کړې وې، ځان یې ورورساوه ، او داسې یې ورته و ویل : « جنرال فرانکس، زه یو پنجشیری یم . په ما باندې به په راتلونکو ورځو کې تور ولگول شي چې زه د افغانستان ولسمشري غواړم .» فهیم خپلو خبرو ته د وام ورکړ چې « ځینې به فکر وکړي» چې فهیم غواړي شمالي ټلواله په افغانستان کې « خورا قوي قدرت پاتي پاتي شي .» جنرال فرانکس « سر وخوځاوه » ، یا نې د سر په خوځولو سره یې د جنرال فهیم د غه جمله تایًید کړه . ( آې نُد ېد ؛ هي وازنټ رانگ اباوټ د یټ ) .فهیم ورزیاته کړه چې جنرال فرانکس « باید په دې باور ونلري . زه پښتون حامد کرزي ته وفاداریم او وفادار به ورته پاتي شم....د تاریخ په دې مقطع کې حامد کرزی هغه سړی دی چې زموږ راتلونکی ډ اډ من کولی شي.» ، یانې : ټو آشور اَور فیوچر
جنرال د وستم هم ځان جنرال فرانکس ته ورورساوه . د هغه لاس یې « کلک ونیوه» ، بیا یې سر کوږ کړ او فرانکس ته یې خپل اخلاص او راز څرگند کړ :« تاسې یو ستر مشر [ لیډر ] یاستئ او زه ستاسې په خد مت کې یم . څوک غواړئ چې اوس ورسره وجنگیږم ؟» [ هُو ډُ و یُو وانټ مي ټُو فایټ نَو؟ ] جنرال فرانکس ورته داسې ورغبرگه کړه چې « جنراله، کله ناکله یو عسکر مجبوراً د سولې لپاره راپاڅېږي، نه د جنگ لپاره .» د دې جملې په اورېدلو سره د وستم غلی شان شو . جنرال فرانکس د جنرال دوستم دغه عکس العمل داسې تعبیروي چې ښایي د سولې لپاره جنگ به د د وستم لپاره « یوه نوې مفکوره » وه[ اَز اِف هي هَډ جَست بِن اِیکسپوزد ټُو أ نیو کانسیپټ ]. وروسته له یوې شېبې د وستم موسکی شو، او جنرال فرانکس د اود س ماتي د ځای په لټه کې شو
اوس زه زیرکیار داسې وړاند یزلرم :په اسلام اباد کې، د طالبا نو د نظام سفیر مُلاعبد السلام ضعیف په ډ ېرو سختو شرایطو کی د خپل ژوند ترخې او سپیرې تجربې په لیکلی ډ ول خپل ملت او نړۍ ته وړاندې کړې . گوندې مُلا ( مولانا ) جنرال محمد قسیم فهیم او جنرال عبد الرشید د وستم او د شما لي ټلوالې نور غټان او منسو بین هر یو په خپل ژوند کې د خپل ځان او هر یو د خپل مشر احمد شاه مسعود په اکله کتابونه خپاره کړي-خو د ا چې د غسې یې کړي وي ؟ گوندې هر یو استاذ بر هان الد ین رباني او استاذ عبد الرب رسول سیاف هم زماد غه ډ ول وړاند یز ته غوږ ونیسي او خپل ولس ته په خپل ژوند کې خپلې کړاندې وروپیژني-خو د اچې دغسې یې کړي وي ؟ هغوی چې په توده جگړه کې لگیا دي، زه منم چې زما وړاند یز به ورته بې وخته اذ ان وي
شمالي ډالرواله د یوه نوي کتاب په تله کې
کره کتونکی :ډاکټر رحمت ربي زیرکیار ٢٩ جون ٢٠٠٩ یوه میاشت وړاندې د ٢٠٠٩کال په مۍ کې د یوه امريکایي ژورناليست او ليکوال له قلمه په افغانستان کې د امريکې د یرغل په اکله یوکتاب راووت : دُ گ ستانتن , سواره عسکر:دامريکایي عسکرود یوه غونډ فوقالعاده کيسه چې په افغانستان کې بري ته رسېدلي وو،نیویارک،لندن، تورانتو:سکرایبنر، ٢٠٠٩مۍ . لیکو١ل له سلو نه ډېر کتابونه، مضمونونه او برېښنا ځایونه او په مساوې شمېر مرکې کارولې دي . د لته په افغانستان باندې د امریکې د یرغل د لومړیو شېبو کیسه راسپړل شوې ده
Doug Stanton, Horse Soldiers:The Extraordinary Story of a Band of U.S. Soldiers Who Rode to Victory in Afghanistan. New York,London,Toronto:Scribner, May 2009,pp.xvi + 393
مخکې له دې چې په پورتنی کتاب خپله کره کتنه وکاږم د باب وُ ډ وارډ « بوش په جنگ کې»،٢٠٠٢، له کتاب نه به یو څو مطالب را و اخلم چې د اوسنئ کره کتنې سره اړخ لگوې. په کال ٢٠٠١ کې د ٩١١ له بخولې نه دوه ورځې وروسته د امریکې د مرکزي استخباراتو مشر جورج ټېنېټ د ملي امنیت د جرگې غونډې ته خپله مفکوره وړاندې کړه چې شماي ټلواله دې تقویه او تمويل شي . د سي آې أئ ټيمونه او په « ټنونو پیسې » کولی شي چې شمالي ټلواله په یو اغيزمن جنگي قدرت واړوي.ولسمشر بوش ددغې ډ الروالې د انفرادي مشرانو په اکله معلومات وغوښتل . کوفر بلک چې په سي آې أئ کې د تروريزم پر ضد د مر کز مشر و، ورته د شمالي ټلوالې یو « مهم جنرال» عبد الرشيد د وستم ورمعرفي کړ چې «له هر چانه یې معاش اخيستلئ و: روسیه، ايران او پاکستان.» گري شرون په کابل کې د سي آې أئ د څانگې مشر -١٩٨٨-١٩٩٠ـو او له ١٩٩٦ تر ١٩٩٩ په اسلام اباد کې د سي آې أئ د څانگې مشر و. نوموړي له د وه د ېرش(٣٢) کلونو راهيسې په سي آې أئ کې د عملیاتو د ریاست یو مامور و. هغه په تهران، اسلام اباد، د وبۍ،کابل او سعودي عربستان کې د سي آې أئ لپاره مخبران استخدامول، روزل او اداره کول. د باب وډ وارډ په اند، شمالي ټلواله یو «اجیر قدرت» و چې د سي آې أئ په لگښت چلېده. گري شرون له (٩١١) بريد ونو نه نهه ورځې وروسته( سپتمبر ٢٠، ٢٠٠١) د تاشکند له لارې د شما لي ټلوا لې د سیمو په لوری وخوځېد . د هغه لومړئ کتنه د محمد عارف سروري سره وه چې د مسعود د استخباراتو او امنیت د چارو مشر و. عارف چې نږدې نهه میاشتې وړاندې، په د سمبر ٢٠٠٠کې، یې گری شرون په پاریس کې لیدلی و، ویې پېژانده، او په خوښۍ سره یې گري ته وویل: «تاسې هلته وئ»( یُو وار د ېېر) . گري سر وخوځاوه او نیم ملیون ډالرې یې د عارف پر مېز کېښودلې . معمولاًبه گري دوه سوه زره ډالرې ورکولې،خودا ځل یې دغه مبلغ دوه نیم چنده کړ چې په عارف باندې زیات اغیز وکړي. ددفاع وزیر رمسفیلډ او جنرال تامي فرنکس دواړه « په شمالي ټلواله او جنرال فهیم شکمن وو» ځکه دوی په دې کې « سست» وو چې « پخپله وخوځېږي» . ډي آې أئ یانې د دفاعي استخباراتو ایجنسي په خپل «خورا پټ» یاد ښت کې «په غټه اندازه په جنرال فهیم پړه اچوي، اساساً یې چټي سړی (ویمپ) گڼي چې غږېږي او غږېږي، خو جگړې ته نه راوځي. فهیم هېڅکله هم جگړې ته چمتو نه و.تل به یې د ډ ېرو پیسو او ډ ېرو کالتوسو اړتیا څرگندوله.» گري شرون په پنجشېرکې(٢٧ـ٩ـ٢٠٠١)د کوماندان محمد فهیم او ډاکټر عبدالله سره ويني او« یو میلیون ډالرې ورته په مېز» ږدي. فهیم ورته وایي چې « موږتاسې خلکو ته ښه راغلاست وایو» او «هرڅه مو چې له لاسه کېږي وبه یې کړو.» د باب وډ وارډ په کتاب باندې د کره کتنې لپاره ولولئ: ډاکټر رحمت ربي زیرکیار،د نوي سیا ست الجبره: د امریکې د امپراتورۍ لپاره فکرونه، ستراتیجۍ، پلانونه، عملیات، ډ نډ ورې اوغولونې ١٩٨٩ تر ٢٠٠٥. خپرندوې:د پښتني کولتور د ودې او پراختیاټولنه ـجرمني،چاپخونه:دانش خپرند وی ټولنه، پېښور، نومبر ٢٠٠٦، مخونه :٣٠٣تر٣١٨ . راو به گرځم په تازه چاپ شوي « سواره عسکر» نومې کتاب باندې خپلې کره کتنې ته
ډُگ ستانتن په خپل کتاب کې چې په مۍ ٢٠٠٩ کې خپور شوی دی، لاند ینیو موضوعگانو ته پام کړی دی:(١)د خا صوقواو عسکر-سپېشل فورسېس- او د مرکزي استخباراتو (سي آې أئ) عملیات چیان یانې اُپېرَ تیوز ؛ (٢) د امریکایي عسکرو د مېرمنو احساسات؛ (٣)د امریکې هڅه چې د افغانستان «مظلوم خلک » د «خپلواکۍ» په نعمت ښاد کړي؛ (۴) د جنگ پخوانئ ستراتېجي (سواره نظامیان =کاوالري) چې د یوویشتمې پېړۍ د جگوارتباطي تخنيکي وسایلو اوهوایي بمباریو سره غبرگه شوې ده؛ او (٥)د شمالي ټلوالې جنگسالاران چې دامریکې یرغل یې په کا بل کې د « اهسته برو» په گلالئ کلتوري سند ره(زیرکیار) ونازاوه «د پنجشېر زمری» احمد شاه مسعود چې د طالبانوسره له اووه (٧) کلونو راهیسې په جنگ اخته و،اقرار کوي چې طالبان « بري ته نږدې وو.» (مخ ٢٠) . احمد ملک په ١٩٩٧ زېییز کال کې د دوستم سره په غلیمۍ کې اخته شواو د طالبانو ډلې ته واوښت. طالبانومزارشریف ونیوه،او دوستم ،چې یو افغان ډاکټر ستانکزي ورته په سهیلي کليفورنیا کې په ېوه ستره افغاني غونډه کې« د و» ستم ویلی و، حیرتان ته وتښتېده چې له مزارشریف نه شمال خوا ته په ۴٥ میله واټن کې پروت دی. د ملک پلویانو د حیرتان پُل په خوله کې پخپله د وستم اودهغه سره بد رگه ډ لگۍ له موټره راکوز کړل. د وستم او بدرگه چیانو یې خپل جېبونه تش کړل، وسلې یې تسلیم کړې، او بیا په پُل تېرشول. ملک بیا د هزاره گانو د مشر اسماعیل سره غبرگ شو،او د دوی دواړو خواو خلکو د «شپږ زرو تر آته زرو طالبان د اونیو په اوږدو کې ووژل»- اسماعېل د محقق پخوانی (سلف)و. (مخ ١١٠) . په شمالې ټلواله کې د رې لوبغاړي مهم وو:عطامحمد نور ، د وستم ا و محقق(« ملا » فهیم خان له شمال نه لرې، کابل ته نږدې په عسکري مرکز کې بوخت و). د ٩١١ له بخولې سره جوخت،د وستم د چپچال په شمال کې له کوبکي کلي نه خپل « پخواني دوست» زلمي خلیلزاد ته چې هغه مهال په واشنگټن کې د ولسمشر جورج ډ بلیو بوش د ادارې یو مهم رسمي مامور و، ټلفون وکړ:« زلمیه، امریکایي دوستانوته ووایه چې د وی هم د وستان لري. د غه دوستان موږ یُو» - مخ ١١٨
په تېره لسیزه « یا زیاته کې» د وستم، محقق او عطا محمد د یوبل سره په جگړو کې لگیا وو چې که افغانستان په خپله ولکه کې راوستلی شي. د امریکې د مرکزي استخباراتو د نظامي وزمه عملیات چیانو مشر گري شرون افغانستان ته لاړ چې د وستم، عطا او محقق «همغاړي کړي». د ٩١١ له برید ونو نه یوه اونۍ وروسته ،١٩-٩-٢٠٠١ ، گري شرون « د رې پنډ بکسونه بار کړل چې هر یو یې په د رې میلیون سل ډالره لوټونو ډک کړی و.» ددغه مبلغ موخه داوه چې د شمالي ټلوالې په « جنگسالارانو» یې د « بډ و» یانې رشوتونوـ برایبز - په څېر ووېشي او وفامني یې کرایي کړي .هغه مهال چې امریکایي زمکنی کوماند ان میچل مارک د خپلو سپرو عسکرو سره مزارشریف ته راورسېده، هلته یې د طالبانو واکمي رانسکوره کړه. « د مزارشریف خلکو هغوی ته گلونه اوکوگۍ وراچولې وو (هَډ ترون فلاورز اَ نډ کیسېز)، د هغوی اسونو ته یې ځانونه ورغځولي وو، او د هغوی د ارتو کارگري-عسکري پتلونونو ناپاکې پیڅې یې راښکلې وې....میچل ته داسې احساس پیدا شوی وچې په د وهمه نړۍ واله جگړه کې به وي-د خپل نیکه په جگړه کې چې د نازیانو له تېښتې نه وروسته پاریس ته ورننوتلی و.» ( مخ ٣٧ )
په کتاب کې دامریکې لپاره د شمالي ټلوالې د غټانو چوپړ ستایل شوی دی . خو سره ل دې هم لیکوا ل له د ېنه ډ ډه نه د ه کړې چې د خپلو خد متگارانو ماهیت راجوت کړي. لیکوال څو ځلې داسې لاسوند ونو (شواهد و) ته گوته نیولې ده چې د هغه مهال د شمالي ټلوالې مهم مشر د وستم یو شرابي ، عیا ش اوپیسه گل سړی معرفي کوي .د بېلگې په ډ ول : د وستم د ملا عمر پلویان په د وه کارونو « راټیټول» : (١) د خپلو ډ ېروسپرو نظامیانو- اِنفانتري- په واسطه،او (٢) « د راپور له مخې» د هغو گاړیو(واگون ترېن) په واسطه چې « فاحشې به پکې له یو ښار نه بل ښار ته د ملیشود خد مت لپاره په سفر کې وې» (مخ ٩٧) . ليکوال زیاتوي چې: « پخواني جنگسالار د وستم په مزارشریف کې یوماڼۍ وزمه کور( پلېشَل ) لاره چې په باغ کې به یې له فرانسې نه راوړل شوي طاوسونه جوپې جوپې گرځېد ل اوامریکایي الکهولي مشروبات (لیکر) به پکې په کریستلي بوتلونو کې په ماهون مشروبتونونو ( مهاگني بارز ) کې ذ خیره شوي وو.»( مخ ١٠٩)- مهاگني یانې ماهون یو ډ ېر معتبر لرگی دی چې قیمتي څیزونه ورنه جوړېږي .په پښتو کې ورته بلمز ئ ویلی شو چې د رنجو (سرمه) د استعمالولو لپاره ورنه سلا یي جوړېږي .« د د وستم د څارنې لاندې مزارشریف یو جهاني وزمه ښار و» .خو کله چې طا لبانو په زییزکال١٩٩٦کې د افغانستان ختیزې او سهېلي سیمې په خپله ولکه کې راوستلې « د وستم وپرشېده :> زه په یو داسې هېواد کې ژوند کول رد وم چې سړی پکې وُد کا څښلی نشي او ښځې پکې لمنې (سکرتس) اغوستلی نشي او ښونځي ته تللی نشي <.» (مخ ٥۴).هغه مهال چې افغانستان د شوروي نیواک لاندې و د وستم« واقعاَد روسانو لپاره جنگېده :هغه به د خپلې زوکړې په ښار شبرغان کې د تېلو او گاس سیمې [د مجا هدینو] له برید ونو نه ساتلې .دوستم په شرابو، ښځو ، او غږ[ټنگټکور،موسیقي] مین و ... د کمو نستانو الحاد هغه نه کړاوه . هغه په قدرت پسې روان و . له قدرت نه په یو نامطمًنه او خطر ناک هېواد کې محفوظیت او سوکا لي راوتل»( مخونه ٥٨ تر ٥٩) . هغه مهال چې د پرچمي ډ اکټر نجیب د رژیم ټغر « په راټولېد لو شو، د وستم د مسعود په ملاتړ کې ود رېده» . د د وستم « ستر سیال» ( آرک راېوَل) عطا وه. د امریکایي مرستو په سر د عطا او د وستم تر منځ تاوتریخوالی روان و. خو د وستم ورته ډاډ ورکړ چې هره امریکایي مرسته به ورسره مساوي(فيفټي-فيفټي) وېشي .د د وستم سره په یوه لید نه کې، امریکایي جنرال سپېنسر غږ وکړ چې : « موږستا سې لپاره یوه بله تحفه راوړې ده»، یانې یو بوتل روسئ وُ د کا. د کتاب لیکوال کاږي چې:« د د وستم سترگې ارتې شوې» ، او ورپسې د وستم جنرال سپېنسر ته داسې ورغبرگه کړه : « ډ ېر ښه، فوق العاده» -ویري گُوډ ، اِیکسېلېنت- (مخ ١١٦). کله چې امریکایي چورلکه کېنا ستله، کپټن میچل نېلسن واورېد ل چې د « وُ د کا بوتلونه کړنگېږي. د هغه هیله د ا وه چې که د وُد کا هېڅ بوتل مات نشي وړاندې له دې چې دوستم ته یې وړاندې کړي» (مخ ١٠٥) . همد غه کپټن نېلسن د کتاب لیکوال ته خپل راز ورسپړلی و چې د وستم به ورته « زما ورور» وایه، او پخپله نېلسن به په دغه لقب « ویاړ احساساوه« مخ ٣٥٢
د د وستم کمپ د صوف سیند په خوا کې د چپچال په سهېل کې په د یهي کې پلن شوی و . په د غه کمپ کې دامریکې د مرکزي استخباراتو-سي آې أئ- نظامي وزمه افسرانو« ځانونه د > بابا داود <...،> بابا جئ جئ < او > بابا مَیک <په څېر معرفي کړل .» له « بابا دا ود« یا « ورور داود» نه مطلب ډ ېوېډ اُولسن و. دغه شان له « بابا جئ جئ » او« بابا مَیک» نه مطلب په ترتیب سره جئ جئ سویَر او مَیک سپَن و. محقق « پوه شو چې دغه سړي د سي آې أئ په خدمت کې وو. محقق ما یوس شو چې د هغوی په منځ کې یې عسکر ونه لید ل . هغوی هم د خښتو په کچه په پېړو ډ ېرو نیلوني کڅوړو کې منډ ل شوي امریکا یي نوټونه راوړي وو . د محقق په اټکل، دا پیسې د هغې جایزې برخه وه چې د فهیم خان لاندې کوماندان عطا محمد نور ته به ورسپارل کېږي....پخپله[فهیم] خان دوه سوه میله لرې په سهېل کې د کابل په خوا کې په مرکزي کمپ کې اړولي و و....د وه ورځې وړاندې گري شرون [د سي آې أئ د ټیم مشر] د [فهیم] خان کلي ته ورسېد او سرسخت جنگسالار ته یې یوعشاریه د رې میلیون ډالرې ورکړې» مخ ٥٧
د کتاب لیکوال ستانتن په افغانستان کې د امریکایي آس سوارانود کوچني غونډ « حماسي بری» د اوسني جنگ او راتلونکو جنگونولپاره یوه « نمونه» -تېمپلېت - گڼي(مخ ٣۴٥) .خو د کتاب په وروستنیو مخونو کې لیکوال مني چې امریکه د خپل یرغل د سریز بري په ساتنه کې ناکامه شوې ده .« د مرستو لپاره په میلیونونو ډ الرې هېواد ته ورتویې شوې. خو دغه مبلغ په کابل متمرکز شو-یو ښار چې اوس په غیرحکومتي کارکوونکو او د پلوماتانو ډک شوی دی، او هغوی په اطرافو کې د طالبانو له برید ونو نه ډ ارېږي. ددغو پرمختگونو په رڼا کې، امریکایي ماموران د ومره و ړاندې تللي دي چې د طالبانو د سازمان د ملایمو توکمونو سره د معاملې لپاره خپل نوی رضایت ښئ« (مخ ٣٥٩) . لیکوال د امریکایي آس سوا رانو د کوچني غونډ زړه ورتیا د گڼ شمېره طالبانو د ناکامۍسره پر تله کړې ده. خو له یاده یې وتلې ده چې امریکې د افغانستان په یرغل کې د یوویشتمې پېړۍ میندې بوروونکې هوایي بمبارۍ اوپه جگه سویه تخنیکي ارتباطي وسیلې کارولې دي -هغه څه چې طالبان ورنه په نږدې مطلق ډ ول محروم وو. وگورئ،د طالبانو وسلې دومره ابتدایي وې چې ایله د څو اونیو په اوږد و کې یې د بامیانو مړ بوت رانسکور کړی شو .که لیکوال د طالبانو د بې جسمه وسلې -سرتېرتیا - په اکله یو څه کړکیچو یانې مات گوډ معلومات وړاندې کړي وای، ښایی خپل کتاب به یې له د ېنه ساتلی وای چې د ډ نډ ورې ټاپه وخوري . زه چې ورته کسم، ناشونې به نه وي چې دغه کتاب ته به د امریکې د د فاع د پخواني وزیر د انالد رمسفیلډ-٢٠٠١ تر ٢٠٠٦-خوله ډ ېره گوړې گوړې شي . دغه شان، په کتاب کې یو مهم کتاب نه دی کارول شوی چې د شمالي ټلوالې د اتل احمد شاه مسعود سره د شوروي پوځونو پټه یارانه پکې راجوته شوې ده : بروس جي ریچارد سن، افغانستان : د شوروي ټرور واکمني پای ته رسول - بېند، اورېگون : ماوریک پبلیکېشنز، ١٩٩٦ . ددې کتاب اصل په انگرېزي ژبه خپور شوی و. اورېدلي مې دي چې دا کتاب په پښتو کې هم خپور شو ی دی.
Bruce G. Richardson, Afghanistan: Ending the Reign of Soviet Terror. Bend,Oregon: Maverick Publications, 1996.
By: Nabi Mubtakir
Since this tiny Globe, (Earth), is our shared Home and Country, let us all put our minds, hands, and voices together, like the Great People of Egypt, and put an end to all these Crises of the World once
and for all. Let us all force the Governments in the West to remedy their Economic Inflation Shortcomings through Business Investments in the Poor Asian and African Countries the same way as in Dubai (UAE) and not through Blood Shed, Devastations, and the tremendous causalities on the Innocent People of the Weaker Countries. If the Western Countries can remedy their Economic Shortcomings through Peaceful and Friendly Business Investment; why should they use Force and Destructive Means and Methods? Let us put all our trivial Race and Religion Differences aside and work for the Welfare of Ourselves and all Human Beings as a United One Family! Let us Think and Act like responsible Adults with Common Sense and Logic!
We, the People of the World, have all the Power and can solve all the Problems of this Little and Beautiful Globe, (The Earth) by Peaceful, Secure, and Friendly Means. Then, why not do it?
On Behalf Of: The People of Afghanistan
Nabi Mubtakir
د دنیا ټولو عزتمندو اومحترمو خلکوته دعوت!
لیکوال: نبی مـبتکر
دغه کوچنی ځمکه زموږمشترک کوراومملکت دی. راځی موږټول خپل افکار، لاسونه، اوږغونه سره یوځای کړو( په هماغسی ډول چه دسترمصرخلکو وکړل) اودهمیش دپاره دغه اوسنی جهانی بحرانونوته خاتمه ورکړو! راځی چه موږټول، په مشترک ډول، دغربي ممالکو حکومتونه مجبورکړو چه ټول اقتصادی انفلاسیون مشکلات د تجارتی سرمایه گذاری په وسیله په فقیروآسیائی اوافریقائی ممالکوکی رفع کړی، نه دقوت، تخریبات، اوبشری فاجعودلاری، هماغسی چه په دوبی (عرب اماراتو) کی لارښوونه اوسرمایه گذاری سوی ده چه دقوت اوتخریباتی وسایلواستفادی ته هیح ضرورت نه پیدا کیږی. راځی چه خپل جزئی نژادی اومذهبی اختلافات یوی خواته پریږدو اوپه اتفاق اوهم ژغی سره دټول بشریت په نفع کاروکرو! راځی چه دیوبالغ ځوان غوندی دساینس اوتخنیک په دی عصرکی مسئولانه فکراوعمل وکړو! موږ، ددنیاخلک هغه ټول قدرت اوتوانمندی لرواوکولای سوچه خپل ټول مشکلات دصلح جویانه، محبت، اوتحمل دلاری حل کړو!
یوکارچه دیرآسان دی او کولای سو، ولی منتظریواوهغه نه کووو چه هم ځان اوهم د دنیا ټول خلک دبدبختیو اومحرومیتونوڅخه وژغورور ؟!
دافغانستان دخلکودخوا
نبی ًمبتکرً
THE UGLY SCARS OF COLONIALISM: PASHTUNS AND BALOCHS STRUGGLLING FOR 172 YEARS
By
Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent Scholar of Pashtun/Afghan Heritage, USA
April 2, 2011
The colonial Durand Treaty (1893) along with its imaginary Durand Line is immoral, invalid and illegal.
INTRODUCTION
This analysis will present a well argued case that the history of British Empire has been rather callous to the fate of Pashtuns and Balochs. I hope my expose will contribute to a constructive discussion in political and intellectual arena about the future of unfortunate Balochs and Pashtuns, who are ready to be part of the vision of a fair and rule-based world order but regrettably excluded from international visibility and progress.
A dangerous potential for conflicts is continually arising in those developing countries whose borders and administrative nations were determined by the force of colonialist nations. While African borders were determined on the basis of particular longitudes and latitudes, the exit strategy from British-governed India was shaped by religious divisions. The post-colonial development in the Afghan-Indian subcontinent provides a perfect example of such a potential for conflicts. Here the British colonialism left behind a series of permanent sources of conflict: Kashmir, the creation of an entirely new state Pakistan that has no other state to inherit from, the separation of Bangladesh from Pakistan in 1971, and now the Pashtunkhwa and Balochistan problem. The last also contains the stuff of political conflict because the area is in the sensitive zone of geopolitics.
THE PASHTUN STRUGGLE FOR SELF-DETERMINATION
To defend India, Governor-General Auckland invaded Afghanistan (1839-42). After almost 30 years, Prince Shuja (the Afghan protégé of the British) was again enthroned in Kabul. This First Anglo-Afghan War (known as “Auckland’s Folly”) ended in a complete disaster. To revenge their unmitigated defeat, the British forces attacked Kabul in the fall of 1842 and burned its historic bazaar. Until this war, the British were considered invincible and supreme. But the First Anglo-Afghan war severely debilitated the British prestige. Also, the loss of Afghan life and property was followed by bitter resentment of foreign influence and modernization. The Second Anglo-Afghan war ended formally with the colonial Treaty of Gandomak (1879) through which the British gained control over the strategically important east and southeast areas of Afghanistan, which also had to seek British advice in its foreign and defense policies. Under the pressure of these half-colonial circumstances, the Afghan King/Amir Abdul Rahman (1880-1901) had to face—for the Afghans oppressive—Durand Treaty of 1893 that provides for the division of Pashtuns and Balochs between Afghanistan and British-governed India (present day “British-Pakistan”). The Durand Treaty and the imaginary Durand Line were named after the Foreign Secretary of British-governed India Sir Mortimer Durand, who negotiated the colonial treaty.
The Afghan King Abdul Rahman in his autobiography calls a letter which he received from the reigning British Viceroy “practically an ultimatum.” (Rahmat Zirakyar, Stammesgesellschaft, Nationalstaat und Irredentismus am Beispiel der Pashtunistanfrage. Frankfurt/Main, Germany: Haag+Herchen Verlag, 1978, p.118). Afghan diplomat Mohammad Sarwar Rona brought to our attention the “miracle” of Amir Abdul Rahman Khan. The government of British India wrote to him to set up a commission for fixing the boundary. But the Afghan King responded with postponing tactics: He argued that if he would share the British note with the Afghan religious and tribal leaders to grant him a mandate on the matter, they would wage war against them. Mohammad Sarwar Rona had read the above note in the Afghan Ministry for Foreign Affairs. He published the text of the reminder, which the Afghan King Abdul Rahman had written on the back of the said British note: “To my successors! Until the last day of my life I would not take a step forward to determine the boundary of Afghanistan with British India. Also, I am delaying and responding to their letters to show the imposition and coercion of the [Durand] Treaty. I hope my successors in the future could have the power to defend their right and to determine the boundaries of Afghanistan through an honorable treaty.” The Afghan King pointed out in his above remarks to two Indias: “I believe that in the near future the people of India and Muslims will awaken to defend their right to freedom, and most probably two Indias will emerge: Indian India and Muslim India. Muslim India will border on our country, and probably it will become a headache for my people and my children.”(Original Persian text published in Lapa magazine in Pashto and Persian, No.6, January-March 2007= Winter 1385 solar A.H., pp. 64-74; also, see Rahmat R. Zirakyar, Examining Durand Agreement within Law and Politics. Electronic version, May 19, 2010, pp. 36-37).
The exactitude of a treaty’s contents is usually taken in international law as evidence of validity. But in the case of the Durand Treaty it is not clear from its contents what the counterparts wanted. Out of the vague formulation of the central concepts of the treaty’s text it is manifest that clarity of exposition is missing. The ambiguous concept “frontier” (further elucidation of which cannot be obtained from the individual stipulations of the treaty) does not correspond so much with the phrase “respective spheres of influence” in the preamble as with concept of “border” in the sense of border area. Firstly it can mean a one-dimensional “border” in the sense of “border-line” and secondly “border” in the sense of “border-area”. In order to denote a border-line, the English language possesses the word “boundary” or better “boundary-line”. In the Durand Treaty, the word frontier is mentioned five times, and frontier-line, border, boundary and boundary-line each once. There is also no further explanation ascertainable in the stipulations of the treaty for the concept of reciprocal “interference” (Article 2). The Afghan government understood under this concept “armed interference” but not the work of political agitation which was necessary for the continuation of their influence on the other side of the so-called Durand Line. It becomes clear through the connection of Article 11 of the Kabul Treaty of 1921 with Appendix no. 4—which is considered an integral part of the Treaty—that the British concession of a legitimate Afghan interest in the frontier Pashtuns supplies the legal basis for Afghan interference and Afghan participation in these areas.
The question of the demarcation line of the Durand Treaty is also unclear. The imaginary Durand Line refers to a “line shown in the map attached to” that treaty (Article 1) which, however, was “not reproduced.” (This comment is to be found in: C.U. Aitchison, ed. , A Collections of Treaties, Engagements and Sanads relating to India and Neighbouring Countries, in 14 vols, Calcutta 1929-33, vol. 13, p. 256f.). Harris writes in his Ph.D. dissertation : “In fact the only evidence of an agreement to divide the tribe was the line drawn on the [Durand] Convention map, and this map the Amir[Abdul Rahman: 1880-1901] had not signed.”(L. Harris, British Policy on the North-West Frontier of India,1889-1901,Ph.D., London 1960,p. 239). Also, in Lord Curzon Colletions we can read: “…the rough line drawn upon the map, in this quarter ,which he[Durand] presented as an official record to the late Amir[Abdul Rahman] is of the most haphazard, careless, and unscientific description.”(India Office Library, London, MSS. Eur. F.111,vol 162, No. 24, 13.4..1903=Curzon to Hamilton).
Were the imprecise and vague contents of the Durand Treaty of 1893 modified in any way in the treaties which followed? The opposing legal standpoints of the parties with regard to the concepst of “renewal” and “continuance” in the title of the Treaty of March 21, 1905 were resolved by omitting the heading altogether in the English translation of the treaty (See German historian: H. Jaeckel, Die Nordwestgrenze in der Verteidigung Indiens 1900-1908 und der Weg Englands zum russisch-britischen Abkommen von 1907. Cologne: Opladen,1968, p.86). In all the written agreements (1905, 1919, 1921,1930) there is no alteration discernable with respect to the evaluation of the Durand Line because all the subsequent treaties refer ultimately to the Durand Treaty without however establishing its substance again(F. Moeding, Nationalitaeten- und Grenzfragen in Suedasien: Das Problem der Pashtunen. Hausarbeit in Geschichte, 1969, p.17).
After the British withdrawal from “Afghan-Indian” subcontinent , Pakistan claimed the British heritage. But “an entirely new state has no other state to inherit from”—thus the “no doubt ingenious” argument of Afghanistan from U.S. scholar L.B. Poullada’s perspective (“Some International Legal Aspects of Pashtunistan”,1969). Prior to the independence of Pakistan on August 14, 1947 ,the British government as the predecessor state revoked (“lapse”), in conformity with the ‘Indian Independence Act’ of July 18, 1947, “ any treaties and agreements”, etc. made with the authorities of the “tribal areas”( Article 7, Clause C). This fact along with the circumstance that Pakistan emerged as a completely new state out of (as representative for the whole) colonial India disqualifies Pakistan’s claim as the legal successor to British India.
Verdict on India Beverley Nichols (London, 1944) was a political treatise written in a strong conservative language. In this book Gandhi was depicted as a Nazi, who hated the British, while Jinnah was characterized as a dynamic and peace-loving leader of India’s Muslim population. British Prime Minister Winston Churchill (1940-45) was influenced by this book. Alex von Tanzelmann, a young Oxford-trained historian, quotes Churchill in her book about the drama of the British Raj’s final months: “I [Churchill] agree with the book [Verdict on India] and also with its conclusions-Pakistan.” Von Tanzelmann adds that Churchill’s “vocal support” of Pakistan was “instrumental in creating the world’s first modern Islamic state and in sabotaging any last hopes of Indian unity.” She points to Jinnah’s close relations with Churchill in December 1946. Jinnah was mailing his letters to a secret female name in London selected by Churchill himself. Von Tanzelmann reveals the secret name: Elizabeth Gilliat, who was Churchill’s secretary. If Jinnah was considered as the father of Pakistan, “Churchill must qualify as its uncle, and therefore, as a pivotal figure in the resurgence of political Islam”, Alex von Tanzelmann concludes in her book (Indian Summer: The Secret History of the End of an Empire. New York: Henry & Holt, 2007, pp. 126-128). According to von Tanzelman, Churchill “trusted” Jinnah the upcoming leader of Pakistan “to run it [Pakistan] in a way that would serve British interests.” (Ibid., p.180)
The purpose of the treaties which had been made with Afghanistan originated in England’s interest in shielding the British Indian Empire from the feared Russian invasion. This observation is linked with the consideration in international law that a treaty is regarded as null and void “when its impact is exhausted and its goal is achieved” (“wenn sich seine Wirkung erschoepft hat und das Vertragsziel erreicht ist”. Fr. Berber, Lehrbuch des Voelkerrehts, 1975,vol.1,p. 252 ). As a result of this consideration it would be reasonable to think that with the departure of the British from the Afghan-Indian subcontinent the Durand Treaty would automatically be seen as having been fulfilled because one of the partners ceased to exist (and with him his interests which made the treaty necessary). Hence it follows that the validity and legality of the so-called Durand Line and the questions of Pashtun and Baloch self-determination and territorial dispute were open once again.
Since 1993, when the vague and abrogated Durand Treaty completed a century, Pakistan is trying to revive the sanctification of the imaginary “Durand Line”. To that effect, Pakistan is bound to use the “religious” garb for its three major national interests, namely: territorial integrity, strategic depth and control of international trade route through Afghanistan. For the realization of these interests, Pakistan will take all steps to secure a more docile and anti-national government in current Afghanistan.
Out of the, in colonialism built-in contradiction (to begin in the name of one’s own nation and at the same time to cause the negation of the national existence of the colonized) grew the impulse for Afghan nationalism. Just as the Afghan people on their side of the wretched colonial and imaginary Durand Line rejected the colonial policy of partition so too did the Pashtuns and Balochs on their side of the practically non-existent Durand Line. In 1897 a revolt broke out in Waziristan whose significance determined the development in the frontier areas for a year. The British reacted with the creation of “North-West Frontier Province” (NWFP) in 1901, a misnomer designed to deprive Pashtuns from their identity with Afghanistan. It took 109 years for Pashtuns to change this misleading term in March of 2010 to “Khyber-Pashtunkhwa” (Khyber-Pashtun Country). In addition to the above spontaneous uprising, the anti-colonial opposition of the Pashtuns also took an organized form: So, for example: ‘Majlas-e Watan’ (Alliance for the Fatherland) which was organized at the beginning of the 20th century by Mirajan Kaka-Khel, the establishement of a center for enlightenment in 1914 through Badsha Khan (Abul-Ghafar Khan, the “nonviolent soldier of Islam”), the foundation of ‘Anjoman-e Eslahol Afaghena’ (Reform Alliance of the Afghans) in 1921 by ‘Fakhr-e Afghan’ (Honour of the Afghans, Abdul-Ghafar Khan/Badshah Khan), and in 1928 the foundation of the ‘Nawjawan-e Sahard’ (Yourth of the Border Areas). Badshah Khan and his close friends started in 1928 a journal in Pashto language, called “Pashtun” (the Pashtun Nation). Its title page carried a Pashto poem by Badshah Khan’s fifteen-year-old son Abdul Ghani, “already an aspiring and impassioned writer” (Easwaran, Nonviolent Soldier of Islam: Badshah Khan,1999, p. 105):
If I a slave lie buried in a grave
under a dazzling tombstone,
respect it not; spit on it!
O mother, with what face will you wail for me
if I am not torn to pieces by British guns?
Either I turn this wretched land of mine
into a Garden of Eden
or I wipe out the lanes and homes of Pashtuns!
It was out of all these groups with their socio-political aims that in 1929 the organization of the nonviolent “Servants of God” (Khodai Khidmatgar) under the leadership of Badshah Khan (“the nonviolent soldier of Islam”: 1890-1988) developed. Badshah Khan (Abdul-Ghafar Khan) established Azad (Free) Schools to educate and enlighten his people. Pashto was the medium of instruction in these schools. In 1946, Abdul Ghani founded the “Zalmay Pashtun” organization ( the “Young Pashtun”) to educate the young Pashtuns about the instructive experiences of their national rulers and intellectuals: Sher Shah Suri (1540-1555), Khoshal Khattak Baba(1613-1690), Mirwais Hotaki (Grandfather Mirwais: 1707-1715), and Ahmad Shah Baba (Father Ahmad Shah: 1747-1772).
“Jarga” or ”Jirga” (Council) is the backbone of Pashtun/Afghan political culture. Like Badshah Khan, his elder brother Dr. Khan Sahib was a champion in the Pashtun national independence movement (British sources falsely called him Abdul Jabar, and others repeated this mistake). Based on the grant of limited self-government and announcement of provincial elections in 1937, as well as again in 1946, Dr. Khan Sahib’s party (Frontier National Congress=Servants of God) won elections with a large majority: thirty out of fifty seats in the Provincial Legislative Assembly. Consequently, Dr. Khan Sahib became chief minister. In the words of Badshah Khan, these elections in the North-West Frontier Province “had been fought on the issue of India or Pakistan [ Congress Party against Muslim League]”, and “we had won and Muslim League had lost. It was as simple as that.” (My Life and Struggle, Autobiography. Delhi, 1969, p. 204). As we can see Pashtuns have mature cultural and political institutions. Their party Servants of God (affiliated with the Indian National Congress) had won the elections, and at the time of the partition of the Afghan-Indian subcontinent Dr. Khan Sahib was chief minister. Thus there was no need for new elections in the Pashtun province (current Khyber-Pashuunkhwa). In addition, several weeks before the creation of Pakistan (“The Land of the Pure”, August 14, 1947), the Pashtuns proclaimed their desire for a state of their own on June 21, 1947, in which their egalitarian and democratic mentality would achieve explicit expression:
THE BANNU RESOLUTION OF 21 JUNE 1947 FOR AN INDEPENDENT PASHTUN STATE
“The Pashtun have decided for their own free state. The Pashtuns do not want either India or Pakistan.
On 21 June 1947 under the chairmanship of Khan Amir Mohammad Khan [President of the NWFP Committee of Congress Party/Khudai Khidmatgars=Servants of God] a general assembly of the province’s Jirga [Council], of the members of the assembly, of the functionaries of the Khudai Khidmatgars[Servants of God] and of Zalmay Pashtun Jirga [Young Pashtun Council] was held. This assembly decided unanimously to establish in this country an independent, free, state of all Pashtuns , whose constitution should be based on Islamic and republican principles as well as on equality and national justice. This assembly calls on all Pashtuns unitedly to strive for this high purpose and not to subject themselves to any other power than that of the Pashtuns.
This was decided by the Grand Council [“Loya Jirga”] of the North-West Frontier Province.
The original text of the historic Bannu Resolution.”
(For facsimile of the original text in Pashto, see Rahmat Zirakyar, Stammesgesellschft, Nationalstaat und Irredentismus, Frankfurt/Main, Germany, 1978, p. 332).
BALOCH STRUGGLE FOR SELF-DETERMINATION
“If you see sun red…..any redness in flowers,
These must be the blood of my people.” Baloch poet, Ghulam Rasool Mulla (1939- )
To better understand the rightful cause of the Baloch people and their political organizations struggling for unity and independence, it is necessary to reflect on the historical Kalat State that existed for centuries in Balochistan. It had treaty relations with the British in the second half of the 19th century, but its special status was different from that in the princely states in the Indian subcontinent as the Kalat State’s treaties were concluded with Whitehall, not New Delhi.
THE HISTORICAL KALAT STATE
Mir Chakar Rind is the “first nation builder” in Baloch mind. He founded the Baloch tribal union (1487-1511), which was destroyed by an intertribal war between Rinds and Lasharis. The origin and the continuation of the Kalat State can be traced back to the Kalat Confederacy (probably from 1666), which was created as a central instance by the Ahmadzai leader, Mir Ahmad of the Pashtun heritage: “The Kalat Confederacy…was established by Ahmadzi rulers, who were ironically Pathans or Pashtuns, but later adopted the language, life style and tribal mores of the Brahui speaking people who were more numerous in the terrain named after Balochis.”(Balochis of Pakistan: On the Margins of History. Foreign Policy Centre, London, November 2006, pp. 10-11). A prominent Baloch nationalist, Dr. Naseer Dashti writes that Mir Ahmad, “the leader of a Brahui tribal confederation founded the Ahmadzai Khanate [state] of Kalat”(A Brief History of Balochistan, 2004, Balochwarna). During the early 18th century, Abdullah Khan was the 4th leader of the Kalat Confederacy. He commanded the allegiance of the Baloch tribes and established a far-flung realm stretching from current southern Afghanistan across the Makran (now in southern Balochistan) to Bandar Abbas (now in Iran at the strait of Hurmoz). In the southeast, his jurisdiction encompassed the Dera Ghazi Khan district on the edge of Punjab province (now in Pakistan). These realities prevailed upon the Baloch historians to believe that the Dera Ghazi Khan belonged to the Kalat Confederacy under Abdullah Khan and most of his successors. Giving attention to the size of his domain, Abdullah Khan seems to have neglected the chance to integrate the wide-stretching areas under his military control into a unified state. The dynamic Naseer Khan (the 6th Khan of Kalat), who ruled for more than half century, beginning in 1741, could cope with this task. Known as Naseer Khan I, he created a unified army of some 25000 men and 1000 camels, as well as established a proto-centralized administration. The bureaucracy was headed by a Wazir (prime minister), who was responsible for the internal and foreign affairs of the state. For these services, Naseer Khan needed a Vakil, who collected revenue from crown lands and tribute from loosely affiliated principalities or chieftains. Since Jirga is the major institution of Baloch political culture, Naseer Khan might have used Consultation Councils (Jirgas) coming closer to a legislative assembly. All these developments witnessed to the maturity of the Baloch nation for self-determination. Balochistan’s largest city is Quetta, which is derived from the Pashto word “Kwatta” meaning fort. This important district was hold in terns by neighboring powers: the Afghan Ghaznavids and Ghorids, the Indian Moghuls, the Iranian Safavids, only to be reclaimed by the Indian Moghul Akbar in 1595. Baloch leader Naseer Khan I, who paid tribute to the Iranian ruler Nader Afshar, repudiated this tributary status following Nader Afshar’s assassination by a non-Afghan in 1747. A power-gap was created. Before Naseer Khan could take advantage of the situation, the Pashtun/Afghan Ahmad Shah Abdali stepped into the resulting vacuum: This 25-year old commander under the Iranian Nader Afshar was selected by the Loya Jirga (Grand Council) in Kandahar according to the principle of “primus inter pares” (first among equals) as the leader of Afghanistan with the honorific title “Dur-e Dauran” (Pearl of the Time) or “Dur-e Duran” (Pearl of the Pearls). Henceforth, he became “the Father of the
Afghan Nation” (Ahmad Shah Baba). Ahmad Shah Baba defeated Naseer Khan but reinstated him as the ruler of Kalat. After 11 years Naseer Khan fought back the Afghan forces in 1758. While remaining an ally of Afghanistan, Balochistan commanded a greater degree of autonomy until the British battled with Balochs for the first time in 1839, when they advanced through the Bolan Pass toward Afghanistan. Above 400 Balochs were slain, including their leader Mehrab Khan himself, and 2,000 prisoners were taken. His son Mir Naseer Khan II was recognized by the British in 1841 as the ruler of Kalat, and in 1842, consequent upon the British withdrawal from Afghanistan, the occupied districts were returned to the Baloch ruler.
The British perception to block Russian advances southward caused the Great Game, which, in turn, drew Balochistan into the vortex of power politics. Twelve years later the British defeated the then Baloch ruler in 1854 and enter into a treaty with him. According to this treaty, Naseer Khan II promised to cooperate with the British army against its enemies, as well as to prevent his subjects from plundering British merchants. In return, the Baloch leader was to receive an annual subsidy of fifty thousand rupees. After his death his successors were unable or unwilling to fulfill the terms of the treaty, and consequently British relations with the Kalat State cam to an end in 1874. Quetta was permanently occupied in 1876 by the British army. This town and its surrounding territory (Nushki, Naseerabad, and Bolan) were leased from the then ruler of Kalat according to the new treaty of 1876. This treaty renewed the previous treaty of 1854 in many particulars, but in matter of non-intervention the clauses were changed : The British reserved the right to settle disputes between the Khan of Kalat and the Sardars (native chieftains), which was earlier the privilege of the Baloch rulers. To please the Afghan and Persian rulers against the Russian ambitions, the British gifted away some portions of the Baloch territory to Iran (1871) and a stripe of it to Afghanistan (1896). While the border commission of 1871 headed by Major General Goldsmith was named the Perso-Baloch Boundary Commission, the border commission of 1896 headed by Captain (later Sir) Henry McMahon was called Anglo-Persian Joint Boundary Commission. The Kalat National Party was formed in 1920, which was influenced by the progressive Afghan King Amanullah(1919-1929) and remained underground until 1931. To protest against the partition of his country, Mir Abdul Aziz Kurd published in 1933 the first map of Greater Balochistan. The moment an entirely new state Pakistan ( which had no other state to inherit from) , was created on August 14 of 1947, it claimed the British heritage, and the Baloch Shahi Jirga, “a remnant of the British system of patronage, consisting of collaborative sardars [chieftains] and feudal overlords, immediately veered around Pakistan and supported Balochistan’s accession to Pakistan. The rulers of [the princely states of] Kharan and Makran were also too timid to support the Khan[ of Kalat].” (Baloch and Balochistan Through History. The Foreign Policy Centre, London, 2006/Balochis of Pakistan, ibid., p. 16).
BALOCHS STRUGGLING FOR INDEPENDENCE FROM PAKISTAN
In view of the foregoing considerations, the relations of the Kalat state with the colonial power were governed by the treaty of 1876, and consequently with the termination of that treaty the Kalat state will revert to its pre-treaty position of independence. The British Cabinet Mission was created in 1946 to discuss and finalize plans for the transfer of power from the British Raj to Indian leadership. Mohammad Ali Jinnah was legal advisor to the then Kalat ruler Mir Ahmad Yar Khan. Distinguished legal experts prepared the case in the form of a memorandum , which after examined by Jinnah himself was submitted to the Cabinet Mission in March 1946. Herein the Khan of Kalat focused on the special status of his state. He asserted that the treaty relations of the colonial government in New Delhi apply to those states only that succeed the British Raj, not to those states who maintained treaty relations with Whitehall in London. In addition, the memorandum stated that the state of Kalat “will become fully sovereign and independent in respect to both internal and external affairs, and will be free to conclude treaties with any other government or state….The Khan [of Kalat], his government, and his people can never agree to Kalat being included in any form of Indian union.” (Qtd. in Selig S. Harrison, In Afghanistan’s Shadow: Baluch Nationalism and Soviet Temptations,1981, p.23). The British Cabinet Mission left the issue unresolved—most probably because it could not identify legal shortcomings of the demand.
On June 3, 1947, the last viceroy (1947) and governor-general (1947-48) Lord Mountbatten announced the partition plan for the British India, which he had prepared in consultation with the British Government. Mohammad Ali Jinnah the leader of the Muslim League party and the governor-general of upcoming Pakistan reminded Mir Ahmad Yar Khan that the position of his state was different from the other Indian states. Also, Jinnah advised him that on behalf of his state a direct representation to the viceroy
in Delhi was necessary to address the future position of his state along with the return of Baloch regions hitherto controlled by the British. Accordingly, the Chief Secretary of Kalat State took to Delhi a draft of the new position of his state as prepared by legal experts . This led to a round table conference, held on August 4, 1947. Lord Mountbatten, Jinnah, Liaqat Ali Khan, Chief Minister of Kalat, legal expert Sir Sultan Ahmed, and the ruler of Kalat Mir Ahmad Yar Khan participated in the deliberations of the round table conference. This resulted in the agreement upon the following points: “Kalat State will be independent on August 5, 1947, enjoying the same status as it originally held in 1838, having friendly relations with its neighbors. In case the relations of Kalat with any future government got strained, Kalat will exercise its right of self-determination, and the British Government should take precautionary measures to help Kalat in the matter as per the Treaties of 1839 and 1841.” As a practical consequence of the round table conference at Delhi, another agreement was signed between upcoming Pakistan and the state of Kalat on August 4, 1947, and the following points agreed upon were broadcast a week later on August 11, 1947: “The Government of Pakistan agrees that Kalat is an independent state, being quite different in status from other states on India.; and commits to its relations with the British Government as manifested in several agreements….. In the meantime, Standstill Agreement will be made between Pakistan and Kalat by which Pakistan shall stand committed to all the responsibilities and agreement signed by Kalat and the British Government from 1839 to 1947…..In order to discuss finally the relations between Kalat and Pakistan on matters of defense, foreign relations, and [communication,] deliberations will be held in the near future in Karachi.” Following this agreement, the Agent to the Governor-General Jinnah notified the rulers of Kharan and Lasbela that the control of their regions had been reassigned to the Kalat State. Subsequently, the Marri and Bugti tribal regions were turned over to Kalat. This new Baloch suzerainty of the Khan of Kalat, Mir Ahmad Yard Khan, resembled the Baloch tribal Confederacy founded by Mir Ahmad/Ahmadzai in 1666-67—eighty years before modern Afghanistan was established by Ahmad Shah Baba in 1747.
Pakistan was created on August 14, 1947. The next day the Khan of Kalat declared his state’s independence but offered to negotiate special arrangements with Pakistan in matters of mutual defense, foreign affairs and communications. Immediately, the Khan
of Kalat dispatched a delegation comprising his prime minister and foreign minister to Karachi, the then capital of Pakistan. Its purpose was to reach an honorable settlement with Pakistan in light of the Standstill Agreement, which was mutually endorsed on August 4 and broadcast on August 11, 1947. Mohammad Ali Jinnah as the governor-general of Pakistan suddenly antagonized his previous legal argumentation in support of the special status of the Kalat State. He bitterly opposed the independence of Kalat and “coarsely persuaded” the ruler of Kalat to “expedite” the merger with Pakistan. The shock-and-grief-stricken Mir Ahmad Yar Khan, who did not understand Jinnah’s sudden anti-Baloch stance, could not do but to reply in a way that by implication pointed to the ultimatum he had received from Pakistan’s ruler. Listen to Ahmad Yar Khan’s reply: “ I have great respect for your advice…but Balochistan, being a land of numerous tribes, the people there must be duly consulted in the matter prior to any decision I take; for, according to the prevalent tribal convention, no decision can be binding upon them unless they are taken into confidence beforehand by their Khan[leader/ruler].” After this provisional arrangement, Mir Ahmad Yar Khan could not do but to immediately return to Kalat, hastily hold election and promptly summon the Kalat State Houses of Parliament, which met for a week in early September 1947 and again in mid-December. The Kalat ruler requested from the assembly to grant him a mandate on the matter of Kalat’s amalgamation with Pakistan. Members of the assembly rejected the merger with Pakistan for these reasons: It contradicted against the spirit of the earlier agreement between the Kalat Government and the spokesmen for the upcoming Pakistan on August 4, 1947, as also against the round table conference declaration and the Independence Act of the same year. An American authority on Balochistan, Selig Harrison, observes that “Although most members clearly desired an alliance with Pakistan, an overwhelming consensus favored independence as a precondition for such a relationship.” He continues that “Speaker after speaker argued that Pakistan had shown malice toward the Baluch by perpetuating the separate status of the three ‘leased’ Baluch principalities detached from Kalat by the British.” Harrison goes on that “If a unified Baluch identity had been recognized within the framework of Pakistan, several members said, it might have been possible to consider accession. But Pakistan had shown its true colors. Formalizing the dismemberment” of Kalat in the words of the ruler of Kalat Mir Ahmad Yar Khan, “was ‘tantamount to political castration of the Baluch’.”( Harrison, pp. 24-25). The crisis between Kalat and Pakistan reached its climax on April 1, 1948 when Pakistan’s army invaded Kalat and arrested its ruler Mir Ahmad Yar Khan, who under duress signed the merger document in his personal capacity. The Khan of Kalat capitulated, but with his “tacit approval” his younger brother Prince Abdul Karim declared the first guerrilla revolt against Pakistan and sought support from Afghanistan. After the end of World
War II, the British strategic thinking about the defense of the Persian Gulf shifted from Balochistan to Pakistan. They believed that “instead of locating a base in a weak Balochistan, such a base could be established in Pakistan which was more than willing to accommodate the British. Hence, it was in British interests to ensure that Balochistan was kept within Pakistan and did not become an independent entity.”(Balochis of Pakistan ,op. cit., pp 21-22).
CONCLUSIONS
The colonial Durand Treaty of 1893 was imposed on the then Afghan King Abdul Rahman. It refers in its first article to the imaginary “Durand Line” as follows: “The eastern and southern frontier of His Highness’s dominions, from Wakhan to the Persian border, shall follow the line shown in the map attached to this agreement.” But Harris in his Ph.D. dissertation( London ,1960) wrote that this map the Afghan ruler “had not signed.” Although the Durand Treaty did not mention Balochistan or the Afghan-Baloch boundary, its so-called Durand Line—running from Wakhan in the northeast to the Persian border in the south—divides Pashtun and Baloch tribes and subtribes. None of the treaties between the British-governed India and Balochistan permitted the colonial power to demark Baloch boundaries without the consent of the Baloch rulers. In reality, the Durand Treaty was a trilateral treaty among Afghanistan, Balochistan and the British India. As such, this treaty legally should have required the participation and signatures of all three states. But actually, the Durand Treaty was presented as a bilateral treaty between the Afghan King Abdul Rahman (1880-1901) and Sir Henry Mortimer Durand only. This way, the British-governed India intentionally excluded Balochistan. Because of this failure to demark the boundaries of all three states with their participation, the Durand Treaty was null and void as soon as it was written. The British circumvent the truth by possibly assuring the Afghan rulers that Balochistan were part of the British India—and, consequently, the colonial power did not need to have the consent of any Baluch ruler on matter of demarking their boundaries. As you can remember from the previous discussion, the border commission of 1871 headed by Major General Goldsmith was named the Perso-Baloch Boundary Commission, while the border commission of 1896 headed by Captain (later Sir) McMahon was called Anglo-Persian Joint Boundary Commission. In this misnomer the names Afghan and Baloch were evaporated. Pashtuns and Balochs may not forget these acts of deception.
To avert any dilemmas, the British withheld information from the Baloch rulers about the
Durand Treaty. This way, the colonial power kept Afghanistan and Balochistan in ignorance and apart from each other to unmask the wretched Durand Treaty of 1893, which divided the tribes and subtribes of both nations. In view of the above considerations, the Durand Treaty and its imaginary boundary line were an art of legal deception par excellence. The Secretary General of the Government of Balochistan in Exile, Mir Azaad Khan Baloch specified in his analysis an important issue published in May of 2006 : “Once Balochistan was secured, the Pakistani deceptively used” the legal concept of uti possidetis juris “to their advantage and continued occupation of territories belonging to Afghanistan.” In his expose, Secretary General Mir Azad Khan Baloch suggested this solution: Afghanistan and Balochistan “should form a legal team to challenge the illegal occupation of Afghan territories and Balochistan by Pakistan in the International Court of Justice.” (Durand Line Agreement is Illegal, in: governmentofbalochistan.blogspot.com; Afghanland.com; also, see Dr. Dipak Basu, Professor of International Economics, Nagasaki University, Japan: “Durand Line: The Line of Evil”, October 1, 2006, in: balochrise.com [March 15, 2009].
London, Washington and Islamabad have been ignoring the Pashtun and Baloch national question. They should use their energy positively to help a just and viable solution emerge for all sides involved.
March 17, 2011
افغانستان ولسي تړون ته کلکه اړتیا لري
ډاکټر رحمت ربی زیرکیار ۹ اپریل۲۰۱۱ /۱۰ وری ۱۳۹۰لمریز
ما زیرک یار خپله تبصره په پورتني سرلیک نن (۹ اپریل، ۲۰۱۱) د پوهاند سید خلیل الله هاشمیان په کتاب ولیکله چی په راتلونکو څو ورځو کی به په دې سرلیک خپور شي: تحقیقی پیرامون سوابق تاریخی وموقف حقوقی قرارداد وخط دیورند. زه لوستونکو ته سپارښتنه کوم چې دا کتاب ولولي او خپل دوستان پرې خبر کړي. د پوهاند هاشمیان سره په کلیفورنیا ایالت کې په دې پته تما س نیولی شئ
Prof. Sayed Khalilollah Hashemeyan Afghanistan Mirror P.O. Box 418
Montclair, California 91763, USA
له نن نه څه د پاسه اووه لس(۱۷) کلونه وړاندې ما زیرکیار د ۱۹۹۴ زییز په نومبر کې په یو کتاب ګوټي کی لیکلی وو چې:« د اووه لس کلونو را په دیخوا د افغانستان په هویت باندې د یوه مجموعیت(یوه خپلواک هیواد،سیاسي فرهنګ او تاریخي شته والي) په حیث له هرې خوا هر ډول یرغلونه روان دي »( زیرکیار، ملنګ جان: د بې درباره ملي ژبې ملي شاعر،کلیفورنیا، فبروی ۱۹۹۵=کب ۱۳۷۳ لمریز،الف مخ). ما دغه کتاب ګوتی د ارواښاد استاذ سیداګل غریـبـیار په مشوره او چاپي لګښت راوویست. دلـته مې د «لـوی افغانستان» په ځای غلی شان د «ټـول افغان» او «ټول افغانستان» ګونګوسی پـیل کړ ځکه چې په لوی افغانستان کې وسعت طلبي انځور شوی ده، خو په ټول افغانستان کې ولسي تړون،رغیدل، بیرته راټولـیدل او مظلومیت ځـلـیـږي. دغه کتاب ګوټی می عبد الغـفارخان باچا خان(۱۸۹۰ تر ۱۹۸۸) ته ډالۍ کړ. هغه ته د «فخر افغان» لقب د خپل ولس له خوا د اتمانزو په ښوونځي کي په ۱۹۲۴ زیـیـــز کی ورکړل شــوی و، نه د اما ن الله خا ن له خــوا لکه د پوهـاند هاشــمــیان د لاندې ذکر شوې رسالې په ۲۹ مخ کی چې( «قرار مـسموع») راغلی دی. عبد الغفار خان په ۱۹۲۱ کی دغه ښوونځی په اتمانزو کی جوړ کړی و اوپه دغـــه ګناه انګریزانو دری کـالـه بندی کړی و.له بندیخانی نه د هغه د راخلاصــید لو په مهال ولس دهغه د اســتقبال لپاره په پورتــني ښونځي کی را غــوڼـډ شو او په دغــه مهال یی د «بــاچــا خــان» او «فـــخر افغـان» په لــقبــونو ونــازاوه. ما د خــــپل پورتــني کتاب ګوټي(ملنګ جان...) په ننتوځ کــی (مخونه۲ تر ۱۲) د پښتنو او بلوڅو په ملی موضوع لـڼــډه رڼا اچولې وه. د بیلګي په ډول: « د محمد امین ملنګ جان د نامه د اوریدو سره سم د لاسه د ټول افغا نستان د ملي هویت ارمانونه راجوتـیـږي.... په ۱۹۱۹ میلادی کې افغان ملت د غازي امان الله خان په مشرۍ د خپل هیواد د یوې برخې خپلواکي وګټله....» له ۲۰۰۸ زییز کل را هیسې ځینو دوستانو په ما ټینګار وکړ چې په پښتو ژبه کې دې د ډیورنډ د تخیلی او لعنتي لیکی په اکله یوه رساله په بیلابیلو ویـــبـسایـټونو کې خـــپره کــړم. ما د غه رســاله د ۲۰۱۰زییز کال په مئ کی په دې سرلیک خــپره کړه:« د ډیورنډ تړون د حقوقو او سیاست په تله کې» او په ایـنټرنیټ کی د سهولت لــپاره می د دغه سرلیک انګریزي ژباړه هم ورسـره مل کړه
“Examining the Durand Agreement within Law and Politics” ( May 19, 2010)
د دغې لیکنې لڼډیز مې د « ډیورنډ جرګې » په تلویژني پروګرام (اکتوبر ۲۰۱۰) کې خپور کړ. هغه مهال ماته د دغه پروګرام چلوونکي ښاغلی صدیق متین او ډاکټر عبد الغفار اشرف مجد دي معلومیدل. ډاکټر مجد دي د پښتني ټولنې په اکله روغ معلومات لري. ما د ډیورنډ جرګې په څلور ټلویژني پروګرامونو کې(اکتوبر ۲۰۱۰ تر فبروري ۲۰۱۱) د مـیـلـمه په څیرګډون کړی و. اوس ( ۲۹مارچ ۲۰۱۱ ) زیار کښ پوهاند سید خلیل الله هاشمیان په دې پسې ملا تړلې ده چې د «تحقیقی پیرامون سوابق تاریخي و موقف حقوقي قرارداد خط دیورند»په سر لیک یوه ګـــټوره او غـــټه رسالـــــه راوباسي او د علاقــمندانو تــنده پــرې ماته کړي
هره څیړنه بلې څیړنې یا لا زیاتې څیړنې ته لار پرانیزي. په بله وینا ، یوه څیړنه د موضوع د څیړنې پای نه ده، بلکې د بلې کره څیړنې پیل دی، ځکه چې پوهه پای نلري-خاصتا په اوسنئ زمانه کې چې په «پـوه-ټـولنه» یانې (نالیج سوسایټي) ولاړه ده. له همدې امله پوهاند هاشمیان خپله څیړنه «تحقیقی پیرامون...» ګڼلې ده. زه د منلي ښوواند هشمیان ډیر منندوی یم چی په ډیر لڼـډ وخت کی یی په دې ټولګه کی د ډیورنډ د رټلي سیاست په اړه د ځینو افغانانو ګټور بحثونه رالـڼـډ کړي دي او مهم لاسوندونه یی پکې خوندي کړي دي. دا رساله په درې مو خو را څرخي: لومړی دا چی د راتلونکو څیړونکو لپاره به د مراجعې دمعیاري اثر رول ولوبوي. دوهم داچې په لندن کې به د ډیورنډ جرګې په راتلونکي پلان شوي کنفرانس کې او له دې خپلمنځه افغاني غوڼـډې نه وروسته په نورو غوڼـډو او بحثونو کې هغه تشه ډکه کړي چې د تحقیق په ځای ډیره په احساساتو چلـیـږي. دریم داچې د ښوواند هاشـمیان رساله به د لندن دغوڼډې ګډون کوونکو او نورو لوستونکو ته په امریکه کې د ځینو پښتون-دښمنه عناصرو دریځونه ور وپـیژني. له دې لارې ښوواند هاشمیان غواړي چی له ۳۳ کلونو راهیسې د ټول افغان ملت لا لهـند نسل ته ددې زمینه برابره کړي چې په خپله یوه خورامهمه خو هیره شوې ملی موضوع کې د بحث لار غوره او وروسته له ژور بحث نه د مشکل د حل لار ولټوي. د ښوواند هاشمیان دا اثر د قدر وړ دی. ګوندې په لندن کې د خپلمنځه افغاني غوڼـډې په چلیدا کې روښان ضمیره او پــوه افغانان سازونکی رول ولوبوي، نه شعارطـلبه،شـهرت طلـبه او قدرطلبه اشخاص
د افغانستان د تاریخ امریکایي متخصص لودویګ ادامیک په ۱۹۷۳ع کی لیکي چی پاچا امان الله خان په ۱۹۱۹ زیـیز کی د افغانستان اســتـقـلال د سرحد د پښتـنو په مـټ ګـټلی و
Amanullah “had been successful in the Third Anglo-Afghan War primarily because of the assistance he received from Afghan tribes in the ‘independent tribal belt’ of the Frontier.” (Ludwig Adamec, Afghanistan Foreign Relations, 1973,quoted in Zirakyar, Examining the Durand Agreement, op.cit.).
دلته به د تاریخ په یو تیاره ګوټ نوکې رڼا واچوم: عجب خا ن او کشر ورور یې شهزاده خا ن دواړه غازیان وو،او پلار او نیکونه یې هم غازیان تیر شوی وو. دواړه غازیان وروڼه په خټه د خیبر درې ادم خیل اپریدي وو، او د استوګنې ځای یې د تیرا اخره «دره» ده چې د کوهاټ او پـیښـورپه منځ کی پرته ده. د واړه غازیان وروڼه به د ژوند د تامین لپاره پکتیا ته( په تیره د منګلو سیمې ته) د تجارت لپار تلل. محمد نادر خان د امان الله خان د جنرال په حیث پکتیا ته لاړ چی هلته له ولس نه د خپلواکۍ په جګړه مرسته وغواړي. وروسته له مرکو او جرګو نه، منګلو نادرخان ته غازي عجب خان او غازی شهزاده خان ور په ګوته کړل چی د ولس د لښکر او په ټل باندې دبرید مشری به دغو دوه وروڼو ته ور په غاړه کیږي. نادرخان ورسره دغه پریکړه ومنله. ولس د غازی عجب خان اپریدي او غازي شهزاده خان اپریدي په لارښودنه او مشرۍ د ټل ښار محاصره کړ او ورپسې یې د ښار په دننه کې جنګي کلا او له ښار نه بهر ریل سټـیشن ونیول. پاچاامان الله خان په ۱۹۲۳ زییز کی دواړه غازیان (عجب خان اپریدی او شهزاده خان اپریدی) کابل ته راوغوښتل او ویې نازول. د ایـپی فقیر د مشرۍ لاندې د وزیرستان میړنیانو هم په واڼه کې په انګیزانو کلک بریدونه وکړل او انګریز ښکیلاک ګر یې په ګوڼډو کړل. په دی ډول انګریزان مجبور شول چې د کابل سره سولې خبرې پیل کړي. په ختیزه جبهه کی د مومندو د چکنور ملا، د مومندو او باجوړ تر منځ د ساپو په سیمه کې د حاجی صاحب ترنګزو ، او په کونړونو کې د لوی خان میرزما ن خان غزاګانو هم د انګریزانو د ښکیلاک زور اوبه کـــړ. د سر حد د پښتنو تودو پرځنګونو د انګریز ښکیلاک پزه په خاورو وسولوله او د افغانستان دیوی برخې(اوسني افغانستان) خپلواکۍ ته يې لار هواره کړه. د کشمیر سدوزی افغانان اوس هم ځانونه د افغانستان په نیواک او کړاو کې غمشریک ګڼي. له شاه شجاع، دوست محمد خان، شیر علي خان او عبد الرحمان خان نه نیولې تر نن پورې په مجموع کې د افغانستان عسکرو خپلواکي نه ګټلې ده او نه يې ساتلې ده، بلکې ولس (افغان ملت) ګټلې ده او ساتلې یې ده. د سرحد افغانانو دومره میړانه لرله چې انګریز په ګوڼـډو کړي او د افغانستان د یوې برخې (اوسني افغانستان) خپلواکۍ ته لار هواره کړي. خو د نیمګړي افـغانستان واکمنانو ددې سړیتوب او ژمنه نه لرل چې په ۱۹۴۷ ع کې د افغانستان له خاورې نه د ښکیلاک ګر انګریز په وتلو سره د خپلې ټولې خاورې د لاسته راوړلو دعوه راولاړه کړي! کور دې دباچاخان فخر افغان او د خدايي خدمتګار د خوځښت اباد وي چې د پاکستان له له راتوږلو نه اووه(۷) اونۍ وړاندې يې (د ۱۹۴۷ زییز د جون په ۲۱ یې د بنو د لویې جرګې په پریکړه کې) د پښتنو د خپلواک حکومت چغه لوړه کړه. د فخر افغان دیته پام و چې اباسین د هند سره د افغانستان طبیعي پوله ده، او له دې امله په ۱۹۴۷ع کې د هند ( ایـنډیا ) نوم د اینډوس ( اباسین) له نوم نه اخستل شوی و.په بله وینا، پاکستان باید له اباسین نه اخوا (په اوسني سیند او پاکستاني پنجاب کې) جوړ شوی وای، ځکه چې له اباسین نه دیخوا پښتونخوا پرته ده چې د ټول افغانستان یوه برخه ده
ښوواند هاشمیان په خپله ذکر شوې رساله (مخ ۹۰) کی تاریخپوه سید قاسم رشتیا داسې اقتباس کړی دی:« من در سال ۱۹۴۷ وکیل ریاست مستقل مطبوعات بودم ....مطبوعات هند در نشرات خود قضیه [«موضوع سرحدی میان هند بر تانوي و افغانستان»] را به نام قضیه افغانستان یاد میکردند که این نام برای ما خیلی ګران تمام میشد. من[رشتیا] پیشنهاد نمودم که بجای آن ما باید آنرا (پشتونستان) بنامیم ....شروع پخش نام پشتونستان سال ۱۹۴۷ بود». خواستاذ عبدالروف بینوا په کابل مجله کې کاږي چې د پښتونستان نوم د لرې خوا د پښتنو له خوا غوره شوی و( کال۱۷، ګڼه ۸، ۱۵سنبله ۱۳۲۶ لمریز) . د کابل مجلې د چاپ دغه نیټه تقــریبا د ســپتمبر ۱۹۴۷د لومــړئ اونۍ سره سـمون خوري. یوه ورځ د انګریز د ګوډاګي پاکستان په پارلما ن کی یو غړي چغه وکړه چی د دغه پارلما ن یو افغا ن غړی ( په ډیر ګمان سره د سوات وتلی مشر محمد افضل خان لالا) دې اعدام شي په دې ګناه چی د پښتونخوا ، افغان او افغانستان خبرې یې کولې او له دې لارې یی د پاکستان تجزیه غوښتله! دغه دروند پښتون/افغان مشر ورغبرګه کړه چې لومړی باید ویداند (علامه) محمد اقـبال اعدام شوی وای ځکه چې دانګریزانو د د واکمنۍ په مهال یې د افغانستان مشري په خپل یو مشهور شعر کی په دې ډول منلی وه
اســیا یک پــیکر آب و ګل است ملت افـغـان در آن پـیکر دل اسـت
د اوسني افغانستان ملي-فکره افغانانو هغه مهال ولی په کابل یا کوم بل ښارکی لږترلږه یو داسی کنفرانس جوړ نکړ چی په هغه کې یې د واکمنې کورنۍ پام دیته راګرځولی وای چی د خپلې خاورې دعوه دی وکړي؟ د ډیورنډ تحمیلي او رټلې لیکه یواځې په لر افغانستان کی نه ده تیره شوې، بلکې د ټول افغانستان یو وجود یی غوڅ کړی دی. ملي خوځښت باید په دواړو غوڅو شوو برخو کی راوټوکیږي. د ټول افغانستان خوځښت باید په کابل او پـیښور کی یو شان تجویز شي او وپالل شي. وګورئ! د میوند د جګړې د اتل غازي محمد ایوب خان مړی په پیښور کې خاورو ته سپارل شوی دی، او په پـښور کې د باچاخان فخر افغان د سپارښتنې سره سم د هغه مړی په ننګرهار کی (جنوري ۱۹۸۹) خاورو ته سپارل شوی دی. زموږ مړي موږ ته وایی چې غوڅ شوی افغانستان دې بیر ته ټول افغانستان شي . د ډیورنډ رټلی توافق لیک د لیکلو سره سم غیر قانوني، بې اعتباره، او نامشروع دی
illegal, invalid and immoral
له پاچا عبد الرحمان ن نیولی، تر طالبانمشر ملا محمد عمر او جلالت چپن حامد کرزي پوررې هیچا په ملي سویه د دې جرأت نه دی ښودلی چی دغه سپـیره توافق لیک قانوني، د اعتبار وړ او مشروع وګڼي. پخپله له پاچا عبد الـــرحـــمان خان نه واورئ چـــې په په بــیلا بــیلو دلــیلونو او بهــانو یې د لــیکې د غــځولو عــملیه نـیـمګړې او نا چــله پریــښې ده. د برتانوي هند حکومت پاچا عبدالرحمان خان ته ولیکل چې د سرحدي پولې د ټاکلو لپاره دې هیأت وټاکي. خو هغه ورغبرګه کړه چې که دغه موضوع د دیني عالمانو او قومي مشرانو له نظره تیره کړي، د انګریزانو په ضد جنګ ته به راوپارېـږي. د افغانستان پخواني دپلومات او په جرمني کې د (عقاب اریانا) د مـــجلې چــلوونکـــي محــمد سرور رڼا د ذ کر شوي یادښــت کـــوپــي د افــغانـــستا د بـــهرنــیو چـــارو پــه وزارت کې لــوستـــلې ده. پاچا عبد الرحمان د دغـــه یادښت په څټ باندې خپلو «وروستـنیانو» ته په خپله ژبه کې د موضوع جریان داسې بیانوي: « بخلف من،تا اخرین روزیکه زنده باشم در مورد تعین حدود سرحدات افغانستان با هند برتانوي یک قدم پیش نمیروم وهمچنین میګذارم ونا مه های انها را جواب میګویم که جبری وتحمیلی بودن این قرارداد ثابت باشد،امید دارم فــرزندانم که در اینده روی کــار می اینــد بتواند انــقدر قدرت تهیه کــنند که از حــق خــود دفــاع و به قــرارداد شایــسته حــدود افـــغاــنستان را تعــین کنـــند». پاچاعبد الرحمان زياتوي چې: «...من فکر میکنم در آینده قریب مردم هند ومسلما نان بیدار شده از حق ازادي خودها دفاع کنند وبه احتمال قوي دو هندوستان بوجود خواهد امد. هندوستان هند و هندوستان مسلمان. هند مسلمان با کشور ما هم سرحد وشـــــایــــد باعـــث درد ســر مردم وطن من و فرزندانــم شود». محمد سرور رڼا دغه یـــادونه «مـــــعـــجــزه امیــر عـــــبدالرحمان خــــــان» ونـــومـــوله او د افغــانستان د هــغه مــــهال د بهـــرنــیو چــارو وزیر ســـردار محمد نعــیم خـان ته یې چې وښــودلــــه،هــغه هم لـــه « درې» ځـلې لوستنې نه وروسته «معجزه امیر عبد الرحمان خــان» وګـڼله (ســـردار محـــمد نعیم خان له ۱۹۵۳ تر ۱۹۶۳ زیـیز پورې د افـــغانستان د بـــهرنیو چـــــارو وزیـــر و).
زه د ټول افغانستان له خواخوږو هر یو زړور او زیارکښ پوهاند سید خلیل الله هشمیان ، ډاکټر عبد الغفار اشرف مجد د ي او ښـاغلي صدیق متین نه د زړه له کـومي منـنه کوم او شابسی ورته وایم چې یوه غټه ملـــي خو هیره شوې موضوع د ټول افغانستان د لالهند نسل غوږونو او زړونو ته رسول غواړي. هیله ده چې «ملیتي» او «افغانستاني» افغانان به دومره «افغانستانی» وجدان ولري چې استعماري او تحمیلي موافقې لږ تر لږه په خپلو زړونو کې نامشروع او حرامې وګڼي. په ورورئ ! ډاکټررحمت ربی زیرک یار
AFGHANISTAN NEEDS AHMAD SHAH BABA: HABIBZAI’S ARTICLE IS PRAISEWORTHY
By: Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent Scholar, U.S.A.
A symbol is an idea or an ideal to which people attach meaning. Money is a symbol of power. Thanksgiving is symbolizing of a typical American holiday, a day set aside to give thanks. The millennium year 2000 was proclaimed as the “International Year of Thanksgiving” by the UN General Assembly-a spiritual idea to reinforce peace, harmony and brotherhood. The dove is the symbol for peace while a pillow full of feathers is not. Trampling upon a Coca-Cola bottle or a Mickey Mouse would not hurt American feelings, but trampling upon the American flag would be insulting to the majority of Americans. Why? Because it is a national symbol relating to the historical foundation of the United States of America: The stripes on the flag represent the original 13 colonies that resisted against the colonial English monarchy and became the first 13 states of the Union. The 50 stars on the American flag represent the 50 states. Similarly important is the majestic New York harbor’s 124-year-old Statue of Liberty embodying the Declaration of Independence (July 4, 1776). Yasmin Sabina Khan’s recent book explains that the Statue of Liberty still has relevance today: Enlightening the World: The Creation of the Statue of Liberty (Hardcover, March 2010, 240 pages). Since the U.S. has become the sole empire, some people might question the relevance of the Statue of Liberty for those nations who are suffering from the empire’s foreign and military policy. In the words of Professor of Peace Studies Johan Galtung: “I love the U.S. republic, and hate the U.S. empire” (Quoted in Rahmat R. Zirakyar, “U.S. Empire Is Ending in TenYears”, June 30, 2010, electronic version).
The function of national symbols is threefold: (1) They play a vital role in integrating the ‘imagined’ community of the respective nation; (2) they strengthen the identity of the state, especially in time of crisis; and (3) they save specific elements of the nation’s collective memory. Based on these functions, we can argue that national symbols facilitate the nation-building process, which is important to the cohesion of the people of a country in the long run, namely bringing reconciliation and unity in a diverse society. Countries need national symbols, civic elements and economic justice for promoting healthy nationalism. The revival of Ahmad Shah Abdali (revered as “Baba” =The Father of the Nation) will give war-stricken Afghanistan the resemblance and feeling of historical country, cultural continuity, national identity (“Afghanyat” =Afghanness) and Islamic solidarity. Anybody else is fictitious, divisive, foreign-connected, and illegitimate. A friend of mine Shindandiwal emailed me an article “The Revival of Ahmad Shah Abdali, Afghanistan’s ‘Father of the Nation’” by a young Afghan journalist Hanan Habibzai. He identified the problem and suggested a solution: The main problem for the nation-building process in today’s Afghanistan is “the fact” that Afghans have neglected their “ideological and founding father” of Afghanistan Ahmad Shah Baba (“Father Ahmad Shah”: 1747-1773). Why Ahmad Shah Baba? Because he was the leader who had the knowledge and support of his people: Ahmad Shah Baba was a charismatic, brave and patriotic poet-leader. He was a genuine administrator of his age, who understood the perceptions and needs of his people, respected their customs and traditions, consulted with them, spoke with them in their language, united them, established a state for them and exalted them to a nation, the Afghan nation, not a corrupt and poppet entity. But now the “identity and the Afghan character of the state” established by Ahmad Shah Baba in 1747 is sold out which is causing suffering and divisions. “The only solution to restore trust and harmony” in Afghanistan is for all Afghans to turn to Ahmad Shah Baba “as their ideological father”, as well as to recognize him as their sole symbol of national unity. The ethnic minority should speak in Pashto as the majority Pashtuns do in Farsi. Also, the portraits of Ahmad Shah Baba should be displayed in all public institutions.
From a professional point of view, (1) the title of Habibzai’s article draws the reader in; (2) the article offers wide-spread appeal to the reader; (3) its prose is clear; (4) it stays focused on the topic without being inflated with irrelevant details; and (5) it offers a solution to the crisis in Afghanistan. Habibzai is alert and quick to learn from an event (Afghan Students Union, Shah Mahmood, Ahmad Dustokhel and their friends organized in London a gathering to celebrate Ahmad Shah Baba’s 288th birth year anniversary in 2010, which he attended and learned from). Habibzai has the potential to become a vision-guy for the good of his suffering people and for peace and progress in the region. I admire him for his ideas that are clear, fair and necessary for the urgently needed nation-building process in Afghanistan, where he was born in the year of the Soviet invasion in 1979. I urge him to write in English until the independence of Afghanistan. July 15, 2010
انجیـنر ځلمی د پښتونوالې په ټا ل او د اسلام په زانګو کې
کره کتونکی: ډااکټر رحمت ربي زیرک یار
خپلواک څیړونکی، کلیفورنیا امریکا
۵ مارچ ۲۰۱۱
محمد حید ر ځلمی په خټه سلیمانخیل/احمد زی—پښتون افغان دی ، او د کندهار په ښارکې د بامیزو په چم کې په ۱۹۵۲ زیـیـز کې زیـږید لی دی. هلته یی په تیمور شاهي، میرویس نیکه او احمد شاه بابا ښوونځیو کی زده کړې بشپړې کړې دي اوپه کابل پوهنتون کی د حقوقو او واګـپوهـنې (سیاسي علومو) له پوهنځي نه په ۱۹۷۵ زیـیز کی په بریالیتوب سره راوتلی دی. د ی په یوې روڼ اندې کورنۍ کې زیږید لی دی. پلار یې محمد عمر سلیما نخیل نومیده چې «کله کله» به یې په په اسناد و کې د احمد زي تخلص هم کاراوه. د پلار له خوا نیا یې نیازمینه نومیده، «ښــــه اشــعار» یی ویل او د ننګرها ر په جګـد لک کی استوګنه وه.د مور له خوا نیا یی تاجوره نومیده. په خټه ســـــدوزۍ وه. « ډیر ښه اشعار » به یی ویل اود کابل ښار د ارتن پل په سیمه کی اوسید له. د محمد حیدر زلمي پلار محمد عمر سلیما نخیل د امان الله خان پاچاد واکمنۍ په مهال (۱۹۱۹تر۱۹۲۹) د حکامو په ښوونځي کی زده کړه کړې وه. دی «ډیرعالم» او «ډیر مد بر » و او په لیک او وینا کی هم تکړه و. هغه د امان الله خان، محمد نادر خان، محمد ظاهرخان، او محمد داود خان په حکومتونو کی « تقریبا څلویښت » کاله په بیلا بیلو وظیفو کی د هیواد چوپـړ کړی و. زلمی لیکی چې: « زما پلار د ثور ۱۹۷۸ په کود تا کې د کابل نه د کوره وایستل سوبیا مو تر اوسه نه دی لیدلی او نه خبر لرو.» د زلمي ځینې خپلوان د ننګر هارولایت په جګـد لک کی اوسیږي، ځینی یی په کندهار کی، او پاتی یې د پښتونخوا په کوهاټ کې استوګن دي. د زلمي مور بی بی کشوره نومیده چی په ۱۹۹۸ زیـیز کې حج ته لاړه او وروسته له راستـنیدا یی په کویټه ښار کی په سل کلنۍ کی له نړۍ سترګې پټې کړې او په کندهار کی خاورو ته وسپارل شوه. د زلمي یو نیکه عبد الله خان سلیمان خیل د کندهار په میوند ولسوالۍ کي هد یرې ته سپارل شوی دی، او بل نیکه یی عبدالعزیز خان د کابل ښارد ارتن پل په سیمه کې خاورو ته سپارل شوی دی چی په منګ له سـلو کا لو زیا ت و.
محمد حیدر زلمی په افغانستان کې له خلکي کودتا نه نږدې اووه او نۍ وړاندې د ۱۹۷۸زیـیز د مارچ په څلورمه نیټه امریکی ته راورسید. دلته یې « ډیر سخت کارونه کړي » دي، او دلته « بلاخره انجنیر سوم.» د انجنیر زلمی تخصص د الوتکو په انجن کی و او« ډیر کار» یې د لاس انجلس په بین الملي هوایی ډ ګر کې کړی و.
انجنیر زلمی په امریکه کی د جمهوری ګوند غړی کیږي،خو «په رسمي ډول» ورنه وځي ځکه چی «ډیر ظالم او بیکاره خلک و[و].» له دینه وروسته د امریکې دموکرات ګوند ته ورننوځي، خو وایي چې له دې ګوند نه هم « په افتخا ر ووتلم » ځکه چې دواړه ګوندونه « یو ډول د امپراتورۍ او د ظلمونو طرفداران دي.» انجنیر زلمی کاږي چې ولسمشر بیل کليـنټن، بارک اوباما، او حامد کرزي او طالـبا نمشر ملا محمد عمرته یی لیکونه استولي وو، خو «د وی هیڅ اهمیت نه دی راکړی او نه زما د لیک جواب چا راکړی دی او زه یې هم پروا نه لرم.» د دې سره جوخت انجنیر محمد حیدر زلمی زیاتوی چې « زه په کی جي بي[د پخواني شوروي اتحاد استخبارات] او سي آې أئ کی نه وم او نه یم او نه به سم. دا زما لـڼـډه سوانح ده » .
داسې برېښي چې انجنیر زلمي به ټول افغا نستان(لر او بر) له پـښو وېـستلی وي. دی د لرې خوا په په کوېـټه او پيـښو رکې هغومره کوربه دی لکه د کا بل او کندها ر کوڅې او چمونه چې پیژني. ده د خیبر او سپین بولد ک په لارو کې خـپلې څپلـۍ زړې کړې دي. زلمي د لرې پښتونخوا په پيـښور او خيـبر کې د احمد شاه بابا په جوماتونو کې لمونځونه کړي دي او په بره پښتونخوا کې یې د میرویس نیکه او احمد شاه بابا په مزارونو کې خپل ملي شعور ټکور کړی دی. انجنیر زلمی د استعمار په تکه توره سمڅه کې د لالهند لاروي په شان تیندکونه خوري او د ټول افغانستان لالهند نسل ته د استعمار او امپریالیزم شوکې، ګواښونه، یرغلونه، غوڅوونکې کرښې او پټ پـلانونه ور په ګوته کوي، او په کلیـفورنیا ایا لت کې په خپل ټغر خپل زوزات ته اسلام او خپله مورنئ اوپلارنئ ژبــه پښـتو ورزد ه کـوي. انجــنیر زلمــي د خوښې طبعې ، د روند خــوی ، تکــړه فکــراوساده ژوند خاوند دی ، د زده کړې او سیاست سره ډ ېـره علاقمندي ښئ، اودعـدالت کلک پلوي دي. د خـپلو شعرونو دوه پـڼـډې ټولګـې یې خپرې کـــړې دي—یوه یې په ۴۷۷ مخـونو کې او بــله یې په ۴۷۸ مـخونو کې. زه درته د انجنیر زلمي فکر د ده پــه خــپله ویـــنا کـــې د ر پــیــژنم
« زما لیکــنې، وینــاوې اواشعــار د وطن اود نــړۍ د بیچاره او بادرکه انسانانو خوا نيسي. » ( محــمد حید ر زلــمی، د مهاجرت انګازې.۱۳۸۷لمرییز=۲۰۰۸ زییز.دانش خپرندوی ټولنه،پـيښور،مخ ۱).دی په خپل کتاب کې کاږي چې « عالمانو ته د قدر په سترګه وګورئ،او د عالمانو څخه استفاده وکړئ، خپل عالمان مه مجبوره کوئ چې د بیګانګانو مزدوران شي،اویا په وطنونو کې آواره شي او په مرګ او ژوند له تاسو څخه لیرې شي.» ښایي چې له همدې امله به انجینر ځلمی د خپلو زده کړو په بریالیتوب کې چې په «ډیرو خواریو اوډیروسختو اقتصادي مشکلاتو» کې یې تر لاس کړی دی، د خپلو استادانو مـنندوی وی: د کندهار ارواښاد میرزا محمد یعقوب،د کند هار ارواښاد حاجي محمد رسول، د کلا ت ارواښاد مولانا مقر، د ننګرهار د سره رود ارواښاد فضل ربي پژواک د کابل پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو د پوهنځي پوهاند، د کند هار د معروف ولسوالۍ موسی معروفي د حقوقو او سیاسي علومو د پوهنځي استاد، او د کونړونو ډاکټر سید خلیل الله هاشمیان د کا بل پوهــنتون د ادبیاتو د پوهـنځي پوهاند چې «عالي رهنمایي» یـې ورته کــړې ده.(محمد حیدر ځلمی، د فکرونو ټا ل،پامیر کمپوزینګ سنټر، پیـښور، ۱۳۸۴ لمریز=۲۰۰۵ زییز، زما ژوند ). لیکوال په خپل دې کتاب کې کاږي چې «سیاست پـیروي نـه غــواړي سیاست رهبري غواړي.» ور پسې لیکي چې:«هغه ملت اوهغه خلک چه نه متحد کیږي،او د وطن محبت او د کار اوخدمت کولو احساس پکښې نه راپورته کیږي[،] لکه وچه ونه اره کولو،تګه ولو،تراشلو او سوه ځلو ته اماده کیـږي.»(مخ ۴۰۶). د انجینرځلمي د شعر خوند هم وڅکئ
کـــوچنی وم ژړېـــــــدلـم هم رالوی شوم په ژړاکې دا چا راته پیدا کړل چه پریشان یې لور په لور کړم
زه کاشکې یا ډ بره یا لوی غر چه بې لــه روح وای له هرڅه به ازاد وای اوس د عقل نه څه جوړ کړم
ژړاپـرسترګو قهر کړي ورته وایي عاد ت پرېـږده استـــعــمار،استـثمار،استبداد کوم یو غمخور کـړم
د هـــمدې اثر ۲۶۴ مخ. انجــینر زلمی د خپــل بــل کتاب (د مهاجرت انګازې) په ۳۶۵ او ۳۶۶ مخـــونـــوکې د ډ یورنډ د رټـــلــــې او تـــش په نـــــامـــه لـــیـــکې په اکــــلــــــه داســــې شعـــر ویــــــــلی دی
ډ یورنډه مخ دې وران شه موږ دې څنګه بې نوا کړو وچـا ته واویـلا کړو
د پـلار او زوی په منځ کی تا په خط باندې جــدا کړو وچـا ته واویـلا کړو
انګـریــــزه مخ دې تور رشه تا وام څنــګه په ژړا کړو وچـا ته واویـلا کړو
ډ یور نــډه مخ دې تورشه موږ دې څنګه بی نوا کــړو وچــا ته واویـلا کړو
انجینر زلمی کاږي چې «د نورو کتابونو په لیکلو مې هم شروع کړې ده،اشعار په پښتو،دري،او انګلیسي ژبه وایم او لیکم یې. او خپلې فلسفي ویناوې هم لیکم....» ما زیرکیار د منلی انجینر محمد حیدر ځلمي له دوه شعري ټولګو نه خوند واخیست او د راتلونکو لیکنو په خپرولو کې ورته بریالیتوب غواړم. زما سپارښتنه ور ته داده چې خپلې راتلونکې لیکنې دې پـخپله په کمپـیـو ټر کې ټایپ او خپرې کړي او له دې لارې دې دهغو بـیخرته چاپي تـیروتنو مخه ونیسي چې پـیښور پکې د چا پي تیروتنو د پایتخت نوم ویستلی دی. ډاکـټر زیرکیار
ښځه / د ښځو دنړيوالې ورځې ،دمارچ د اتمې په وياړ.
Congratulation International Women's Day for all
آورم پــــه دنیا کــې چـې څوك زور لري
ښځـــې دې اوږدې ژبــــــــې د شور لري
ډېر يې كــــــړه خفه د مور بچي مينځ كې
سلو كـــــــې به يو چېرته جوړكور لري
تل بــــــه پــــه ژړا وي په كورونو كې
څــــــــوك چې د اوږدې ژبې اينګور لري
زه يې د رېبولو آمــــــــــان غـــــــــواړمه
ښځې ټولې خــــــــــــــوله لكه د لور لري
تل يې احترام ته سر پــــــــــــه سترګو يم
ځكه هره ښځه حـــــــــــــــق د مور لري
تل به يې په حــــــــــق كې ظلم نه كوي
څوك چې په كورو كـــــې مور او خور لري
ځكه خــــــــــــــــــو نعيم زه داسې وايمه
هره ښځه مور ده چې ډېر پـــــــور لري
د تقاعد شوی ډگــــــروال خدای یی مه بوله بی شکه چی بنده ده
محمد جان سرروضه وال نور یی ټول واړه صفات دی په ريښتیا
لـــــیــــــــــــــــکـــنــــــــه (رحمان بابا)
عبادت او که بدعت !
له څو کلو را پدی خوا کله کله چه د تلویزونو دینی خپرونی اورم او یا خو کله کله چه په شخصی مجلسو کښی ناسته پاسته کوم. د بعضی افراد او اشخاصو حتی د ملایانو له خوا د رسول اکرم (ص) د (میلاد النبی (ص) ) د ورځی ټول عبادتونه لکه د قران اعظم الشان ختمونه، د خیراتو ورکونه، د حضرت رسول پاک د نیکو اخلاقو یادونه، او یا خلکو ته د نهی او منکر څخه یادونه په بدعت (کناه) محکو موی.
دوی استدلال کوی چه ددی ورځی یادونه د رسول پاک په زمانه کښی نه ده تر سره شوی.
نو هر څه چه په تیرو زمانو کښی نه وی تر سره شوی اوس د هغو تر سره کول بدعت (ګناه) ده.
دا ټولی خبری او تبلغ په داسی مضمون او شیوه ترسره کوی چه دعامو خلکو زهنونه او افکار مغشوش کوی.
او که څوک په مقابله کښی ورسره مخامخ کیږی بیانو د (اګر، مګر که دغسی وی او یا هغسی وی) له کلیمو څخه ګټه اخلی او د ځان لپاره د تیښتی لاره پيدا کوی.
او کله کله خو دا خلک چه په مجلسو کښی دځان له مقابلی سره څوک ونه وینی بیا نو امامان، مجتهدین، مشایخ د قران اعظم الشان او مبارکو احادیثو په نه پيروی متهم کوی او په غیر مستقیم شکل یی تر حملی لاندی نیسی او په ډیره بی حیایی او ګستاخی سره وایی چه : ( زه له قران اعظیم الشان او مبارکو احادیثو څخه پرته) د بل چا پیروی نه کوم.
بدبختانه کله چه د دغو خلکو ضد او نقیض خبری سړی اوری او یا خو کله چه دا خلک د ځان لپاره د قرار او کله د فرار موقعیت غوره کوی هر چاته دا مسئله روشانه کیږی چه دا خلک له دو حالاتو څخه دباندی نه دی.
یا خو دا چه دوی د پیروی په معنی نه پوهیږی.
یا خو دوی خپله غواړی چه ځانونه د خلکو پیروان کړی.
په داسی حال کښی چه دوی د خپلی پيروی مرجع او اشخاص خلکو ته نشی واضع کولای.
په هر صورت ددی لپاره چی اصلی موضوع را څخه پاتی نه شی مونږ د حضرت رسول پاک د ورځی د یا دونی په هکله وایو چه :
زموژ په هیواد کښی کله چه ددغی ورځی لمانځنه له پيړیو را پدی خوا د مذهبی مشرانو تر لارښوونی تر سره کوله او یایی اوس لمانځو په دغه خیال او روحیه نه وه او نه ده چه په دغه ورځ د قران اعظم الشان ختموال، د خیراتو ورکول، د رسول پاک د نیکو اخلاقو او سجایاو یادونه او بالاخره د نهی او منکر یادونه فرض، واجب او یا سنت ده چه په نه کولویی سړی ګنهګار شی چه څوک ورته بدعت ووایی.
بلکه په دغه ورځ د قران اعظم الشان لوستنه، د خیراتو ورکونه، د رسول پاک د نیکو اخلاقو یادونه او بالاخره د امر بالمعروف او نهی او منکر د یادولو ممانعت هم نه ده شوی.
نه پوهیږم چه د دغو بزرګوارانو حساسیت د دغی ورځی له لمانځلو سره له کومی وجی ده؟
که د اسلامی او غیر اسلامی هیوادو تاریخی پاڼی را واړو په هر هیواد کښی ملی او مذهبی ورځی د ډیرو زیاتو مصارفو په ذغملو په ډولو او سورڼو سره لمانځل کیږی.
تر څو د دغو ورځو د سر ښندونکو کار نامی د هر وخت لپاره د خپلو ولسو په منځ کښی ژوندی و ساتی.
خو موژ د هغه چا د کارنامو په یادولو چه انسانی ټولنۍ ته یی انسانیت راوړی. د هغه چا د کارنامو په یادولو چه الله پاک په قران اعظیم الشان کښی ورته رحمت العالمین ویلی د بدعتیانو په نامه محکو موی.
نه پوهیږم چه دا محترمین په کومو اخلاقو، په کومه تقوا، په کومه پرهیزګاری، په کوم دیانت او بالاخره په کوم جرات دغه ورځ مړه کوی او لمانځل کوونکو ته یی بدعتیان وایی.
که دغه کسان وائی چه هر څه چه د رسول پاک په زمانه کښی نه وی تر سره شوی او اوس تر سره کیږی هغه بدعت ده. نو زموژ ژوند او د همدغو کسانو ژوند ټول له بدعت سره ګنډلی ده.
د مثال په ډول :
1 د رسول پاک په زمانه کښی خو مذهبونه نه ول خو اوس موژ او همدغه کسانو ټولو خپل دینی او ورځی معاملات د مذهبو په چوکات کښی عیار (برابر) کړی. نو اوس دوی مذهب ته عبادت وایی او که بدعت.
2 د حضرت محمد مصطفی (ص) په زمانه کښی خو احادیث شریف هم نه ول را ټول شوی اوس دغه محترمین د دغو احادیثو را ټولونکو ته عبادتیان وایی او که ورته بدعتیان وایی.
3 د رسول پاک په زمانه کښي قران اعظم الشان هم په دغه ترتیب چه اوس ترتیب شوی نه وه ترتیب شوی، اوس دغه محترمین د قران اعظم الشان ترتیب کوونکو نه عبادت کوونکی وایی او که ورته بدعتیان وایی.
4 د رسول پاک به زمانه کښی خو قران اعظم الشان هم ( د ښواو صحح لوستلو په خاطر) په زور زیر، پیش، شد او داسی نور علایمونه و مذین شوی
اوس دغه جنابان د دغه کار تر سره کوونکو ته عبادتیان وایی او که ورته بدعتیان وایی.
5 د حضرت محمد مصطفی (ص) په زمانه کښی خو د تراویح لمونځ په جمع نه وه تر سره شوی اوس چه د تراویح لمونځ په جمع تر سره کیږی ایا دوی یی منی او که ورته بدعت وایی.
6 د حضرت محمد مصطفی (ص) په زمانه کښی طریقت هم نه ؤ ایا اوس یی دوی منی او که ورته بدعت وایی.
7 د حضرت محمد معطفی په زمانه کښی د لمانځه نیت هم په اراده کشی تمثل کیدو. په دغو الفاظو او جملاتو چه اوس یی موژ له ارادی سره سره وایو چه : (نیت می کړی د زړه له اخلاصه دری رکعته لمونځ کړم فرض قطعی خاص خدای (ج) لپاره په دغه حاضیر وخت د نن ماشام مخ می کو په لوری د کعبی شریفی الله اکبر) نه ؤ ایا دغو کسانوته دوی بدعتبیان وایی.
برسیره په دی چه زموژ امامانو، فقهاو، مجتهدینو او مشایخو د بی حسابه او نه ستړی کیدونکو هلو ځلو له برکته د قران اعظیم الشان له ډیرو معنی ګانو څخه ډکو ایاتونو او د محتویاتو څخه ډکو حدیثونو په رڼا کښی د اوسنی زمانی د ډیر پرمختللی تخنیک او تکنالوژی په مقابل کښی زموژ ټول مشکل حل کړی او د هېڅ ډول نیمګړتیاو احساس هم نه کوو.
سوال دا ده چه له پيړیو پيړیو را پدی خوا زموژ په ټولنه کښی دا سوالونه او اندیښنی نه وی خو اوس په نا ببره ډول له کومه دا سوالونه او اندیښنی را پیدا شوی.
حقیقت د موضوع داده چه: زما په خیال په هره ټولنه کښی چه جنګ خپله لمن غوړ ولی وی د هغی ټولنی لکه څرنګه چه نظامی ثبات، اقتصادی ثبات، سیاسی ثبات، ټولنیز او فرهنګی ثبات له منځه وړی به عین شکل د جنګ له منفی اثراتو څخه عقیده او مذهب هم بی تاثیره نشی پاتی کیدای. په دی هکله زه یو ژوندی مثال لرم چه :
موژ ته په ټول عمر علماو ویل چه ځان وژنه په هر ډول شرایطو کښی حرامه ده.
داهم راته ویل شوی چه په اسلامی اصولو کښی د یهودو او نصاراو عبادت خانو ته بی اعتنایی او سپکاوی کول ګناه ده
خو نن ځان وژونکی چه په لس ګونو بی ګناه انسانان هغه هم د خدای (ج) په کور کښی د بندګی په صورت کښی له ځانه سره وژنی هغه ته بعضی افراد او اشخاص خو څه، بلکه ډیر ملایان ورته د حق د لاری شهید او فدایی وایی. موژ نه پوهیږو چه دغه روایتونه په کوم کتاب کښی دی، او فتوایی څوک ورکوی.
په داسی حال کښی چه د ټولو مخلوقاتو د سر تاج (حضرت محمد مصطفی (ص)) د ورځی لمانځل کوونکو ته بدعتیان وایی. العیاذو باالله
په هر صورت : نور نه غواړم چی د بمبرو په ځالو کښی ګوتی ووهم د ډیر پياوړی صوفی وړاندیز د الله پاک حضور ته وړاندی کوم چی ویلی یی دی.
الهی چنان کن انجام کار که تو خوشنود باشی و من رستګار
په درناوی
محمدجانIn the Name of Allah Most Gracious Most Merciful
RE: An American Mother’s Letter to Karzai
October 25, 2010
To Mr. Karzai and Members of the Afghan Puppet Government:
Asalaam Aleikum. My name is Sheri Mohmand. I was born in the United States into a highly respected family, which has been in the United States for hundreds of years; some of my ancestors fought in the American Revolution and the Civil War. I am an attorney. Over twenty years ago, I became a Muslim and married an Afghan man, Abdul Kadir Mohmand. I have been thinking about these issues for the past nine years.
Mr. Karzai, aren’t you embarrassed to be a puppet of the US and foreigners? You are worshipping US dollars and foreigners instead of Allah.
What happened to your Afghan honor, desire for independency and dignity? Did it die with the passing of true Afghans like my father-in-law Khan Mohmand? My father-in-law once told me that true Afghans do not “dance” for others. What has happened to you? Why do you dance for US leaders and dollars to put in your large bank accounts?
Members of the Afghan Government, aren’t you embarrassed that your president is a puppet and you are part of a corrupt puppet government? Here in the United States we do not allow members of our executive (President, Vice President etc), judicial (judges), and legislative (Congress) branches to be on the payrolls of foreign intelligence and controlled by foreign governments. We do not allow foreigners to draft our constitution or bodyguard our president. We do not allow foreign armies to occupy our country. Why do you?
As an American Muslim woman married to a true Afghan man, I am embarrassed for you. Every time I see you on television, I cringe with embarrassment and I am sad for the Afghan people. After thirty years of suffering, the Afghan people deserve stability, peace and true independence. They do not deserve occupation, war, a puppet government, and corruption. Are you not embarrassed that Afghan children are starving, being raped and sold, and Afghan women are having to resort to selling themselves in foreign countries to survive while you, your families and friends are benefitting from this war and occupation-you are building palaces in Dubai and around the world and putting large sums of money in your bank accounts? Why do you allow occupying forces to enter into and raid Afghan homes to question and seize the men and humiliate, harm and even rape the Afghan women and children? Aren’t you ashamed about the killing of innocent Afghans especially the escalation of war and the massacring of innocent Afghans in the Pashtun areas?
Are US dollars more important to you than your dignity, independency, honor and the lives of Afghans? Is money more important than the honor and well being of the Afghan women and children? Is money and “so-called” power more important to you than Islam?
How can I teach my Afghan children to be proud of their Afghan heritage when they are witness to your shameful behavior? You, Karzai, do not need to be president and you members of the puppet government do not need to hold any kind of leadership positions. You are without dignity and honor.
Sincerely,
Sheri R. Mohmand, Juris Doctor (JD)
كرزي ته ديوې امريکايي مور ليک
بسم الله الرحمن الرحيم
السلام عليکم!
ښاغليه کرزيه او د افغانستان دګوډاګي رژيم غړو:
زما نوم شيري مهمند دی. زه د امريکا په يوې درنه کورنۍ زوکړې يم چې په امريکا کې دپېړيو راهيسي اوسيږي. زما دکورنۍ دمشرانو لړۍ د امريکا دخپلواکۍ جګړې ته رسيږي. زه په حقوقو کې ډاکتري لرم او شل کاله کيږي چي ديوې حقوق پوه په توګه کار کوم.
زه مسلمانه شوم او وروسته مي ديوه افغان عبدالقدير مهمند سره واده وکړ. دنهو کالوراهيسي زه ديو څو خبرو په باره کي فکر کوم.
ښاغليه کرزيه! ته په دې نه شرميږې چي د امريکا او بهرنيو ګوډاګی يې؟ ته دخدای پر ځای د ډالرو او بهرنهيو بادرانو عبادت کوې؟
ته افغاني وياړ د خپلواکۍ مينه او درنښت نه لرې؟ ايا دا ارزښتونه د رښتينو افغانانو سره يو ځای مړه شوي دي؟ لکه زما خسر خان مهمند هغه يو وخت ماته ويلي وه چي رښتيني افغان چاته نه ګډيږي تاسي خو امريکايي ډالرو او مشرانو ته ګډېږﺉ؟ او بانکونه مو په پیسو پړسوﺉ ولي؟
د افغانستان دحکومت غړو، تاسي په دې نه شرمېږﺉ چي مشر مو ګوډاګۍ او په داسي حکومت کي کار کوﺉ چي هم ګوډاګی او هم دغلا او بډو څخه ډک دی.
موږ خو په امريکا کي په خپل حکومت کي هيچا ته دا اجازه نه ورکوو چي هغه دي زموږ د واک مشران لکه ولسمشر، قاضيان، دکانګرس غړي اونور حکومتي مشران دي دپرديو تالۍ څټي وي او يا دي هم د دوی واک دنورو هيوادونو په لاس کي وي.
موږ امريکايان به څوک دې ته پرې نږدو چي هغه دي موږ ته اساسي قانون راجوړ کړي، نه به چاته دا اجازه ورکړو چي هغه دي زموږ دمشر ساتنه وکړي او نه به څوک دې ته پرېږدو چې څوک زموږ هيواد ونيسي، تاسي داسي ولي کوﺉ؟
ديو امريکايي مسلماني په توګه چي ما ديو رښتيني افغان سره واده کړی دی زه په تاسي باندي شرمېږم.
هر وخت چي مو په ټلوېزون کي ووينم زه خپل ځان ډېر کوچنی احساسوم. زه دافغانانو لپاره ډېره غمجنه يم. تر دېرش کالو کړاوونو وروسته افغانان دکرارۍ، سولي او رښتيني خپلواکۍ حق لري. زما پر دوی باندي دا نه پېرزو کيږي چي هيواد يې اشغال سوی وي او په جنګ بوخت وي يا يې حکومت ګوډاګی او غل وي.
تاسي په دې نه شرمېږﺉ چي افغاني کوچنيان د لوږي مري، دجنسي غريزو لپاره تېری پرکيږي او پلورل کيږي، افغاني ښځي له مجبوريته دپيسو لپاره په پرديو هيوادونو کي خپل عزتونه پلوري. خو ته، ستا کورنۍ او انډيوالان دي د افغانستان د جنګ او اشغال څخه خپلي ګټي اخلﺉ. په دوبۍ او ټوله نړۍ کي ماڼۍ جوړوﺉ. په غټ مبلغ پيسې په خپلو بانکي حسابونو کي اچوﺉ؟ تاسي ولي پرېږدﺉ چې نيواکګري قواوي دي دافغانانو پر کورونو ور ودانګي؟ او دهغوی نارينه ښځي او ماشومان دي بې عزته کړي او پر ښځو او نجونودي جنسي تېري وكړي؟
دبې ګناه افغانانو په وژنو غيرت نه درته دريږي؟ په تېره دجنګ په دې تېز شوي حالت کي چي دپښتنو توکميزه وژنه روانه ده تاسي شرم نه لرﺉ؟ تاسي ايمان لرﺉ؟
ايا تاسي ته امريکايي ډالر ترخپل عزت، ازادۍ او د افغانانو تر ژوند هم مهم دي؟
تاسي ته پيسي د افغاني مېرمنو او کوچنيانو تر ښېګڼي ډېري مهمي دي؟ ايا پيسې او تش په نامه قدرت تاسي ته له اسلامه زيات ارزښت لري؟
په داسي حال کي چي زما اولادونه ستاسي دبې غيرتي کارونه ټول ويني، زه به خپلو افغانو کوچنيانو ته څنګه داسي روزنه ورکړم او په کوم مخ به ورته ووايم چي په خپل افغاني کلتور ووياړي؟ !
تاسي د ولسمشرۍ مقام خو څه کوې چي دهيڅ سرکاري مقام وړ نه ياست. تاسي پر پيسه باندي ايمان راوړی دی عزت او درناوی خو ګردسره نه پېژنی.
په درناوي
شيري ار. مومند دحقوقو ډاکتره
امريکا، کالاموزون ښار، دمشيګن ايالت
kadirmohmand@gmail.com
هغه مجنون نه ښکاری هغه لیلوتلې ده
هغه پښتون نه وینم هغه پښتو تلې ده
هغه پښتون چرته هیرو د افسانو چه ؤ
هغه پښتون نه وینم خاوند د کارنامو چه ؤ
هغه پښتون څه شولو نامدار د زمانو چه ؤ
هغه پښتون کوم دی شهسوار د ننګیالو چه ؤ
خاورې مې په سر شولې شټه مې ختلې ده
هغه پښتون نشته دی هغه پښتو تلې ده
هغه پښتو څه شوه د(شیرشاه) د سرجوغه چه وه
هغه پښتو کوم ده د خوشحال د ننګ شمله چه وه
هغه پښتونه وینم د قام د جنګ وسله چه وه
هغه پښتونشته د پښتون د تن جامه چه وه
هغه ادم لاړه د درخو کډه وتلې ده
هغه پښتون نشته دی هغه پښتو تلې ده
هغه پښتون کوم دی چه سیال د سیالانو ؤ
هغه پښتون څه شو چه مشال د رهروانو ؤ
هغه پښتون نه ګورم چه ننګ د باتورانو ؤ
هغه پښتون ورک شولو چه شان یې د شاهانو ؤ
هغه شاهین نه ښکاری ما ورشو کتلې ده
هغه پښتون نشته دی هغه پښتو تلې ده
دا چه په پيسو خرڅیږی دېته څوک پښتو وایی؟
په پرمټ کرسو خرڅېږی دېته څوک پښتو وایی؟
طلمع او په اسرو خرڅېږی دېته څوک پښتو وایی؟
په یوموټی چڼو خرڅېږی دېته څوک پښتو وایی؟
اوښکی مې له سترګوځی میاشته مې لیدلې ده
هغه پښتون نشته دی هغه پښتو تلې ده
راشی د پښتو په هسی حال باندې ژړا وکړو
راشی د پښتون د پاره فکر د سبا وکړو
راشی د تاریخ سره خبری او صلا وکړو
راشی چه د خپل مرض په خپل طبیب دوا وکړو
دا کشتۍ راونیس طوفان په مخه کړې ده
هغه پښتون نشته دی هغه پښتو تلې ده
نور به صبر کړمه زړه له صاحبانو
چه همیش راته وایی لن ترانی
په للو للو به دا ماشوم ویده کړم
پرې پوکمه به یادونه پخواني
د یوې سوله دوستې امریکې لپاره د رې د لیلونه او لس ګا مونه
لیکوال: ډاکټر رحمت ربی زیرکیار، خپلواک څیړونکی، امریکه
Three Reasons and Ten Steps for a Peaceful America
By: Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent Scholar, U.S.A.
September 23, 2010
خیر د پوزې غواړه نن خبره د نتکۍ نه ده
خبره د هیواد ده د پښتو ده د کرسۍ نه ده
چا ویل خټکه هغه دیو بهرام له راوستـــه
دا به څه بلا وي ګل اندامه ښاپیرۍ نه ده
(د اجمل خټک شعر، مارچ ۲۰۰۶: زماسره د پوها ند جهانزیب نیاز تلفوني خواله، شیکاګو،امریکه، جولای ۲۰۰۶. متقاعدپوهاند نیاز د باچاخان د مشرې خور ځوي دی او د خدایي خد متګار تاریخ ورته د خپل لاس د پنځه ګوتو په شان معلوم دی.)
ننتوځ
جرمنی مفکر ، کره کتونکی (نقاد) ، ادبی تاریخپوه ، ښکلا پوه، شاعر او لیکوال فریدریښ فون شلیګل (۱۷۷۲تر۱۸۲۹) لیکلي وو چی « تاریخپوه هغه پیغمبر دی چی شاته [تیر وخت] ته ګوری»، یانې: ( هیسټورین ایز أ پرافیټ لوکینګ بیکوارډز) .ټولټال د هغه خبره روغه ده، خو زه اوس یو ژوندی تاریخپوه پیژنم چی په اوس او راتلونکی هم ګړیږيږ: چالمرز جانسن په امریکه کی سوله دوست او پر مختګ دوست تاریخپوه دی. د دغه نامتو متقاعد پوهاند له قلمه یوڅو اونۍ وړاندې په اګست ۲۰۱۰ کی یو کوټلی کتاب راووت چی د یوې راتلونکې ارزښتمنې او سوله غوښتونکې امریکې لپاره ارزښتناک مطالب لري. د امریکې یو وتلی سیاسی څیړونکی او عسکري منور اندریو باچویچ وایی چی «پیغمبران په ټولنه کې عزتمن رول لوبوي. په چا لمرز جانسن کې امپراتورې امریکې خپل جیریمیا میند لی دی.» جیریمیا د تورات (زاړه انجیل) یو پیغمبر و چې د فساد په ضد تبلیغ کې یې نوم ویستلی و. زما بډیره (تبصره) د پوهاند جانسن په همدغه کتاب راڅرخیږي : د امپرا تورۍ ړنګول:د امریکې لپاره تر ټولو غوره وروستنئ امید (نیویارک: میترو پالیتان بوکز، اګست ۲۰۱۰) ، ۲۱۲ مخونه
Chalmers Johnson, Dismantling the Empire: America’s Last Best Hope. New York: Metropolitan Books/ Henry Holt, August 2010, pages 212.
فرضیه
د کتاب فرضیه یانې غټه مفکوره داده چې که د امریکې واکمنې کړۍ د برتانیې او شوروي اتحاد له امپراتوریو نه زده کړه ونکړي ،امپراتوري به یې زر راونړیږي
د اډو امپراتوري
د ساړه جنګ د پای په پایله کې امریکې د یواځینني زبرځواک په څیر د قدرت په مناسباتو خیټه واچوله. د ولسمشر بیل کلینټن په دوهم پیر کی ( جنوری ۱۹۹۷تر جنوری ۲۰۰۱) د هغه د بهرنیو چارو وزیره مدلین البرایټ وه. په ساړه جنګ باندې د بري په مستۍ کې امریکه د البرایټ په اند د نړۍ لپاره «حتمي[اجتناب نه منونکی] ملت» شو (اینډیسپینزیبل نیشن) . دغه شان امریکه د ملتونو د نیک نیت په اتکا مغروره شوه، او په خپل ځان د بیخرته اعتماد (مفرط اعتماد= اوورکانفیډنس) په لومو کی ښکیل شوه:(۱) په ۱۹۹۸ زییزکال کی یې په سوډان کی د خرتوم د ښار د درمل سازۍ په فابریکو باندې لرې ویشتونکي توغندي ورایله کړل. (۲) د کاساو د جنګ په اوږدو کی یی په ۱۹۹۹ کی په بلګراد کی د ولسي چین له سفارت نه دوړې جګی کړی. (۳) د ۲۰۰۱ په اکتوبر کی یی په خوارکي افغانستان د خپل بربنډ یرغل پیرزوینه وکړه. (۴) نږدی اتلس میاشتې وروسته د ۲۰۰۳ زییز کال په مارچ کی یی عراق په خپل بربنډ یرغل ونازاوه . پوهاند جا نسن لیکی چی د عقل له مخی به دا روغه وای چی که د ۹۱۱ له بخولی نه وروسته امریکې د القاعدی سره «د جنايي سازمان» په څیر معامله کړې وای[ لکه د نشه یی موادو د جنیتکارانو سره یې چی کوی، زیرکیار] . دغه شان پوهاند چا لمرز جانسن زیاتوی چی دابه معقوله وای که د امریکی ولسمشر جورج دبلیو بوش(۲۰۰۱تر۲۰۰۹) هیڅ نه وی کړای ، په پایله کی به یی سیاسی وضعه په افغانستان او عراق کی ښایی داسې خپل پخپله داسې ارامه شوې وای چې د امریکې او دهغې دمتحدینو لپاره به د زغم وړ وای. د امریکی اوسنی ولسمش بارک اوباما (جنوری ۲۰۰۹تر اوسه) د خپلو خلکو او په نړۍ کی د خپل هیواد د حیثیت د رغولو لپاره د لازمو سمونونو ژمنې وکړې. خو د دغو وعدو په لړ کی یې دامریکی د اډو امپراتوري له نظره لوید لې وه
“In the campaign,” Obama said “little about the armed forces,…the military-industrial complex.” P. 4
رابرټ ګیټ چې د ۲۰۰۶ دسمبر راهیسې د دفاع وزیر دی، د امریکې په مرکزي استخباراتو (سي آی أی )کې په۱۹۶۶ کې د ټیټ رتبه مامور په څیر کار پیل کړ اه هلته نږدې اووه ویشت کلونه پاتی شو. ګیټ په تاریخ کی د ماسټرۍ او ورپسې یې د روسیې او شوروي په تا ریخ کې د ډاکټرۍ درجه لاسته راوړې دي. نوموړی دسي آې أئ مرستیال مشر و(۱۹۸۶تر ۱۹۸۹) او لومړی شخص و چی د سي آی أئ له دننې نه د دغی موسسسې مشري ورپه غاړه شوه(۱۹۹۱تر ۱۹۹۳). له دینه درې کلونه وروسته رابرټ ګیټ په ۱۹۹۶زییز کې د خپلو خاطرو کتاب په دې سرلیک چاپ کړ: له تیارو نه: دغټو محرمانو له خوا د پنځه ولمشرانو کیسه اوهغوی څنګه سوړ جنګ وګاټه، ۱۹۹۶ زییز
Robert Gate, From the Shadows: The Ultimate Insiders Story of Five Presidents and How They Won the Cold War, 1996.
ګیټ د شوروي اتحاد د استخباراتو (کی جي بی) دبهرنیو عملیاتو د مشر ولادیمیر کریچکوف سره په ۱۹۸۷کې په واشنګټن کی ولیدل-دا هغه مهال و چی دشوروی اتحاد مشر ګورباچیف واشنګټن ته راغلی و. دواړو دوهم ځل په پټ ډول په مسکو کی په ۱۹۸۹ کې ولیدل-دغه مهال کریچکوف د کی جی بی مشر و او ګیټ لا همغسې د سي آی أئ مرستیال مشر و. پوهاند جا نسن لیکي چی رابرټ ګیټ په خپلو خاطروکی، اود غه شان د ولسمشر جیمی کارتر په مهال (۱۹۷۷تر۱۹۸۱) د ملی امنیت د جرکی مشاور زبیګنیو بریژینسکي په خپله مرکه کی ( ۱۵ اکتوبر ۱۹۹۸) په ترتیب سره «په څرګند ډول» او «په ویاړ سره» دا خبره را وسپړله چی د امریکی د استخباراتو مرستی افغان مجاهدینو ته له شوروی یرغل نه شپږ میاشتی وړاندی رسیدلی وی (مخونه ۱۱تر ۱۲). مرکه کوونکي بریژینسکی وپوښته چی ایا د دغو پټو کړاندو په اړه «نن» (اکتوبر ۱۵،۱۹۹۸) کومه پښیماني احساسوي؟ بریژینسکي ورغبرګه کړه چې: « د څه شي پښیماني؟ پټ عملیات یوه فوق العاده مفکوره وه. روسان یی افغان لټ ته برابر کړل، او تاسی غواړئ چی زه پری پښیمانه شم .» د بریژینسکي لپاره مهمه داوه چی شوروی امپراتوری رانسکوره شوه، مرکزی اروپا خپلواکه شوه اوپه سوړجنګ د پای ټاپه ولګید له. د بریژینسکی لپاره د افغان ملت قربانۍ د پښیمانۍ او تاسف وړ نه وی: نږدی دوه ملیون تلفات،نږدی څلور ملیون کډوالان، نږدی لس ملیون ماینونه، داخلي جنګ،د ملت سازۍ یرغملول او د امریکې یرغل چی له نهو کلونو راهیسې په پښتون وژنه او د پښتنو سره په اپارتاید چلیږي؟! بس دا هرڅه ددې لپاره وو چې د لویدیز ګټې خوندي شي او ارمانونه یې پوره شي! د بریژنسکي بې تفاوتي ما زیرکیار ته په ملګروملتونو کې د امریکې دیوې سفیرې بې تفاوتي راپه زړه کړه: هغه مهال چې مد لین البرایټ په ملګرو ملتونو کې سفیره وه، نیوکه پری وشوه چې د صدام حسین لاندې د عراق په مقابل کې د ملګرو ملتونو له مجازاتو نه یې دفاع کوله. په امریکه کې د سي بي ایس تلویژن په «شپیته دقیقې» نومې پروګرام کې ( می ۱۹۹۶) لیسلي ستال له البرایټ نه یوه کوټلې پوښتنه وکړه، په دې ډول: « موږ اوریدلي دي چې نیم میلیون [عراقي] ماشومان» د ذکر شوو مجازاتو له امله د مړینې خوراک شوي دي. دغه شمیر د هغو ماشومانو له شمیر نه «جګ» دی چې په جاپاني ښار هیروشیما کې یی ژوند له لاسه ورکړی و. « آیا دغه نرخ مناسب دی؟» د مد لین البرایټ په وینا، « دا یو مشکل انتخاب دی، خو...نرخ مناسب دی.» یانې د امریکې د هد فونو پوره کول په دغه قربانۍ ارزیدل. البرایت وروسته په خپل ژوند لیک کې (۲۰۰۳) په خپل ځواب پښیمانه وه. د امریکې واکمنانو په افغانستان یو نه هیریدونکی احسان وکړ،افغانستان یې اشغال کړ او هلته یې غلو ته د کور واک وروسپاره
اووه پنځوس کلونه وړاندې چې سي آی أئ شپږ کلنه شوه ، په ۱۹۵۳ کې یې په ایران کې کودتا وکړه ، د ډاکټرمحمد مصد ق انتخابي، ملی او ولس ګټی حکومت یی رانسکور کړ او هلته یې خپل نازولي رضا شاه پهلوي ته د قدرت واګې وروسپارلې . ددغی کودتا په اکله د معلوماتو لپاره ولولئ د کینزر کوټلی کتاب: د شاه ټول سړي: یوه امریکایی کودتا او په منځني ختیز کې د ترهګرۍ جرړی، د ۲۰۰۳کال چاپ
Stephen Kinzer, All the Shah’s Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror (2003).
د دغی کودتا په اړه سي آی أئ په خپل پټ راپورکې د «بلوبیک» نیولوجیزم راوویست چی په پښتو کې ورته بده نتیجه یا د « سر دپاسه لاړی توکل» ویلی شو
Blowback: a neologism meaning “ unintended consequences of covert operation”, New York Times quoted by Johnson, p. 13. Also, see his other book: Blowback: The Costs and Consequences of American Empire (2004), pp. 304
د دفاع د وزارت د ۲۰۰۳ کال د اډو د جوړولو په راپور(بیز سترکچر ریپورټ) کي راغلی دی چی په ۱۳۰ بهرنیو هیوادونو کی یی ۷۰۳ خپلی یا کرایی شوی اډی لرلې او شپږ زره اډی یی په خپل هیواد (امریکه) او د هغی په قلمرو نو کی . په ۲۰۰۷ کی ښکاره شوه چی امریکه په پاکستان کی یو سفارت جوړوي چی ۷۳۶ ملیون ډالری به پری لګیږي او ارتوالی به یی د واتیکان ښار ته رسیږي(واتیکان ښار په روم کی د پاپ د حکومتي اداری مرکز دی چی د ۱۹۲۹ په جون کې د ایټا لیې د صدراعظم بینیتو موسولیني او دهغه مهال د کارډینال د موافقو له لارې رامنځته شو. دغه د نړۍ ترټولو کوچنی دولت نږدې ۴۴هیکټاره=۱۱۰ ایکړه ارت دی او اوڅه دپاسه ۸۰۰ وګړي لری). په پاکستان کی د امریکی سفارت به دوهمه درجه قیمتي سفارت وي(په عراق کی دامریکي سفارت لومړی درجه قیمتي سفارت دی). ښایي د دواړو توپیر څلور ملیون ډالری وي( مخ ۱۲۹). د ۲۰۰۹ د اګست په ۱۷ نیټه یو بې نومه چا( میلمه لیکوال) په « دي کر نټ افیرز دات کام» کې په انګر يزي ژبه کی په دې سرلیک یو مضمون لیکلی و: «په اسلام اباد کې د امریکې د نوي سفارت په اکله احساسي تاو» [هیستیریا]. په دغه اړه یو چا په خپله بډیره (تبصره) کې په اسلام اباد کې د امریکې نوی سفارت « دشرقي هند نوې کمپنۍ» یانې[ نیو ایسټ اینډیا کمپنني] ګڼلې ده چې انګریزانو د سوداګرۍ لپاره څوسوه کلونه وړاندې جوړه کړې وه. په ۱۹۹۸ کې په نیروبي او دارالسلام کی د امریکې په سفارتونو کلک بریدونه وشول چې په نتیجه کی یې واشنګټن له ۲۰۰۱ راهیسې ګڼ شمیر سفارتونه او تاسیسات اباد کړل . په ټوله نړۍ کې د امریکې د سفارتونو په تعویض «ټول ټال» اووه لس نیم بیلیون ډالرې لګید لې دي. « د تاریخ په ژبه، دغه کوټلي استحکامات» یانې « اډه وزمه سفارتونه» په یوویشتمه پیړۍ کې « د صلیبي ماڼیو معادل دي »[ فورمیډیبل اوټپوسټ /فورټریس-لایک ایمبسیز... ایکویوالینټ آف کروسیدر کسلز]. ولولئ : سایمن تیسدال ، « د امریکې نوي صلیبي قصرونه » ( دي ګارډیین دات کو دات یوکې، ۲۹اکتوبر، ۲۰۰۹) . پوهاند جانسن په زییز کال ۲۰۰۹ کی د امریکې د د فاع د وزارت له خوا غوښتل شوې بودجه راپیژني : ۷۶۶عشاریه ۵ بیلیون ډالری. د دی په څنګ کی نورو «پټو» (هیډ ن) لګښتونو ته هم ګوته نیسي چی د دفاع له وزارت نه بهر په نورو وزارتونو کی د عسکري سره تړاو لري، د بیلګې په ډول: ۲۳ عشاریه څلور (۲۳،۴) بیلیون ډالرې د انرجی په وزارت کی د اټومي جنګي وسلو د پرمختیا او حفاظت لپاره؛ ۲۵ عشاره ۳ بیلیون ډالری د بهرنیو چارو په وزارت کی د بهرنیو عسکري مرستو لپاره (په لومړئ درجه د اسرایٔیلو، سعودي عربستان،کویټ،عمان،قطر،متحدو عرب امارتونو ، مصر او پاکستان لپاره) ؛ د دفاع وزارت له چوکاټ نه بهر د نوو عسکرو د جلبولو اوتشویقوو لپاره یو عشاریه صفر دری (۱،۰۳) بیلیون ډالرو ته اړتیا ده چی د فشار لاندې عسکري قواو ته دمه ورکړي(په ۲۰۰۳ کی یانې د عراق دجنګ په کال کی دغه ډول لګښت ۱۷۴ ملیون ډالری و). د پخوانیو عسکرو د چارو وزارت ته لږ تر لږه پنځه اویا عشاریه اووه (۷۵،۷) بیلیون ډالری رسیږي چی نیمایی مبلغ یی په عراق او افغانستان کی په کلکو ټپي شووو عسکرو ( ۲۸۸۷۰+ ۱۷۰۸ ) لګیږي. دغه شان نورلګښتونه هم شته چی عسکري ارتباط لري (۱،۹ بیلیون جمع۳۸،۵ بیلیون جمع ۷،۶بیلیون جمع دوه سوه بیلیون ډالری د قرض د سود لپاره). ټول ذکر شوي لګښتونه په ۲۰۰۹ زییز کال کی «لږترلږه» یو عشاریا یو (۱،۱) تریلیون ډالرو ته ر سید لي وو. ولولئ، د پوهاند جانسن د کتاب ۱۳۸ تر ۱۳۹ مخونه. په زییز کال ۲۰۰۸ کی د دفاع وزارت د « رسمي» معلوماتو له مخې ، امریکی د نړۍ له څلویښت نه په زیاتو هیوادونو او خپلو قلمرونو(ټیریټوریز) کی اته سوه پنځه شپیته (۸۶۵) اډې لرلې او له یوسل نوي زره نه زیات عسکر یی په ۴۶ هیوادونو او قلمرونو کی ځای په ځای کړي وو، ولولئ ۱۸۳ مخ
“Our empire consists of 865 facilities” and “we deploy more than 190,000 troops in 46 countries and territories.” (p. 183)
د امریکې دامپراتورۍ د بړستنې د راغونډولو لپاره پوهاند چالمرز جانسن درې اساسي دلیلونه او لس ګامونه وړاندې کوي(ولولئ: مخونه ۱۸۴ تر ۱۹۶). خو که داسې و نشي، امپراتوري به پخپله د امریکې کډه وروتړي او مصیبت ته به یې سیخه کړي. امریکه باید له برتانیې نه زده کړه وکړي چې په ۱۹۴۵ زییز کې یې د خپلې امپراتورۍ تصفیه پیل کړه
درې اساسي د لیلونه
(لومړی): د اوسني جنګ دوام ناشونی دی
بارک اوباما چی ولسمشر شو (جنوري ۲۰۰۹)، د خپلې کابینې د غړو په اکله په یوه وینا کې یې وویل چې امریکه به په نړۍ کې «تر ټولو قوي عسکر ساتي» ، یانې
“[w]e have to maintain the strongest military on the planet.”
یو څو اونۍ وروسته یی په واشنګټن کی د ملي دفاع په پوهنتون کې په خپله وینا کې ( ۱۲مارچ ۲۰۰۹) بیا په دې ټینګار وکړ چی : «دا ملت به خپل عسکري تفوق وساتي.موږ به د نړۍ به تاریخ کې تر ټولو قوي عسکري قواوې ولرو» ، یانې
“ this nation will maintain our military dominance. We will have the strongest military forces in the history of the world.”
څه د پاسه دوه میاشتی وروسته( ۲۲می۲۰۰۹) اوباما بیا د امریکی د بحری اکا ډیمۍ فارغانو ته په خپله وینا کی وویل چی: امریکه به «خپل عسکري تفوق ساتي....» خو د بارک اوباما له یاده وتلې ده چی امریکه په پورونو کی ډوبه ده، ملت یی د بیکارۍ اونیستۍ (غربت) په کړاوونو اخته دی،او د یوه ګړبید لي اقتصادي قدرت (کریپیلډ ایکانامیک پاور) او د بې اهمیته شوي سیاسي قدرت په لومو کې ترپکې وهي. امریکه په نړۍ کې د خپل عسکري حضور لپاره هر کال نږ دې ۲۵۰ بیلیون ډالرې لګوي. که امریکه په کوبا کی خپله بدنامه ګوانتانامو اډه خرڅه کړی، دوه عشاریه دوه(۲،۲) بیلیون ډالرې به لاسته راوړي. دا د امریکی له ۸۶۵ عسکري تاسیساتو نه یوه بیلګه ده . د زیاتو ا قتصا دی مالوماتو لپا ولولئ دوه مهم کتابونه. یو دواګپوهنې(سیاسي علومو) د پوهاند رابرټ پاپی کتاب دی اوبل د یوه تاریخپوه،لیکوال او جایزه ګټونکي ژورنالیست نیک ټرس کتاب دی
Robert Pape, Dying to Win: The Strategic Logic of Suicide Terrorism (2005); Nick Turse, The Complex: How the Military Invades Our Everyday Lives (2008).
نیک ټرس وایي چی امریکه « د عسکري،صنعتی، تخنیکی ،تفریحی ،علمی، مطبوعاتی، استخباراتی،او اقتصادی شرکتی ټلوالې» د اطاعت لاندې ژوند کوي.یانی امریکه (پینټګانیزیشن) شوی ده. پینټګان د امریکې دفاع وزارت ته وايي. د ټرس په وینا، سل زره یا زیا ت ټیکه والان(قراردادچیان) د پینټګان په معاش لګیا دي
America is subjected to a “ Military Industrial Technological Entertainment Scientific Media Intelligence Corporate Complex”.
د ولسمشر اوباما د خزانې وزیر تیمتی ګیتنر په ولسي چین کې د بیجینګ پوهنتون پوهیدونکو (محصلینو) ته وینا کوله چی د چین دارایی په امریکه کی «محفوظه ده»، خو پوهیدونکو په لوړ اواز وخندل. د ۲۰۰۹ زییزکال په می کی « د ادارې او بودجې دفتر» په خپل مخلید کې وویل چې په ۲۰۱۰ کې به امریکه «لږتر لږه» د یو عشاریه پنځه اویا (۱،۷۵) تر یلیون ډالرو په کچه د بودجې د کمښت په ناروغۍ اخته شي
“…at least $1.75 trillion”.
په دغه مبلغ کې د دفاع د وزارت پلان شوې بودجه (۶۵۰بیلیون ډالرې) او د دوه جنګونو لګښتونه شامل نه دي.که امریکه غواړي چی یو څه مالي انسجام تامین کړي، د حکومت لپاه حتمي ده چې په خپلو پڼډو عسکري لګښتو نو پڼډه کرښه راکاږي
(دوهم): د افغانستان جنګ امریکه د ناکامۍ او افلا س کندې ته ورټیله کوي
په افغانستان کی د امریکی یوه غټه ستراتجیک تیروتنه داوه چی هلته یې د برتانیې او شوروي اتحاد له ناکامیو نه سترګې پټې کړې. د افغانستان په اکله د امریکې یو وتلی چارپوه (انتروپا لوجیسټ او تایخپوه) پوهاند لویس دوپرې لیکلي وو چې: «پښتني قومونه تقریبا په جینیټیک ډول په ګوریلا یي جګړو کې تخصص لري....» د افغانستان په اکله دوه نور تکړه چارپوهان فیتزجیرالډ او ګولډ په خپل کتاب (نه لیدونکی تاریخ ¸۲۰۰۹) کې کاږي چې «که د سیمې تاریخ د واشنګټن د دفتر سالارانو په یاد نه راځي،د افغانانو په یاد راځي . برتانویانو هوايي قدرت وکاراوه چې له لومړۍ نړۍ والې جګړې [۱۹۱۴تر۱۹۱۸] نه وروسته همدغه پښتني کلي بمبارد کړي . د هغوی دغه عمل ورټل شو. کله چې شورویانو په ۱۹۸۰کلونو کی خپل میګ جټونه او خپلې ترهوونکې ایم آی- ۲۴ هند هیلیکوپټرې وکارولې، جنایتکاران ورته وویل شول. امریکه چی غوڅ هوایی قدرت په بې پروا او بې تبعیضه ډول کاروي، د نړۍ له عدالتي او اخلا قي احساس نه سر غړوي په داسې حال کې چی افغان ولس او اسلا مي نړۍ لاپسې د امریکې ضد ګرځوي .» په ۱۹۳۲ کې انګریزانو په وزیرستان زهري ګاس استعمال کړ . فیتزجرلډ او ګولډ د انګریزانو دغه حمله هغې حملې ته ورته ګڼي چې د هیټلر هوایی قوې د ۱۹۳۷ په اپریل کې د هسپانیې د بسک د سیمې په ګیرنیک نومې ښار باندې کړې وه او ګڼ شمیر ملکي خلک یې وژلي وو
“In 1932, in a series of Guernica-like atrocities, the British used poison gas in Waziristan”.
په همدغه ۱۹۳۲ کال کې د بې وسلې کولو په تړون کې هڅه وشوه چې په ملکي خلکو دې بمبارۍ منع شي. خو لیبرال ډیویډ لؤیید جورج چی د لومړۍ نړۍ والې جګړې په مهال د برتانیې ستر وزیر (صدراعظم: ۱۹۱۶تر ۱۹۲۲) و په مغرورانه احساس سره وویل چې «موږ په دې زور واچاوه چې د نیګرانو د بمبارولو حق د ځان لپاره خوندي کړو » ، یانې
“We insisted on reserving the right to bomb niggers.” (David Lloyd George: 1863-1945)
فیتزجرلډ او ګولډ وایي چې د لؤیید جورج «نظر غالب شو» (پری ویلد)، ولولئ د فیتزجرالډ او ګولډ مهم کتاب
Paul Fitzgerald and Elizabeth Gould, Invisible History: Afghanistan’s Untold Story ( paperback 2009), 300 pages.
(دریم): امریکه باید د خپلو اډو د امپراتورۍ «پټ شرم» پای ته ورسوي
“We need to end the secret shame of our Empire of bases.”
د امریکې په وسله والو قواو کې په ښځو باندې په بیلا بیل شکل جنسي تیري « د وسله والو قواو لپاره غټ شرم دی.» په دغه موضوع کې د دفاع د وزارت نوې شمیرنې ښئ چې په وسله والو قواو کې په ښځو باندې جنسي تیري نږدې نهه سلنې (۹٪) جګ شوي دي(۲۹۲۳)، او تیر کال په افغانستان او عراق کې په امریکایي قواو کې د ښځو د راپور له مخې دغه ډول تجاوزونه ۲۵سلنو(۲۵٪) ته ختلي وو، یانې
“New data released by the Pentagon showed an almost 9 percent increase in the number of sexual assaults…2923…and a 25 percent increase in such assaults reported by women serving in Iraq and Afghanistan[ over the past year].
په دې ډول ښځینه عسکرې د درې فشارونو سره مخامخ دي:(۱) د عسکر په څیر دې د غلیم په مقابل کې وجنګیږي؛ (۲) د خپل عسکر ورور له جنسي تجاوز نه دې ځان وساتي؛ او (۳) که جنسي برید ورباندې شوی وي مربوط مقامونو پرې خبر نکړي او په دې ډول د خپلې کورنۍ حیثیت وساتي او په عسکري خد مت کې خپل مسلکي پرمختګ ته لار پرانیزي. جنسي تجاوزونه د اډې په شاوخوا کې کوربه استوګن ښځینه اولس ته هم متوجه دي. پوهاند چالمرز جانسن په موضوع کی له یوه مهم کتاب نه چې په ۲۰۰۹زییز کې خپور شوی دی او لیکوله یې هیلین بینیډیکټ ده، داسې ملومات وړاندې کوي: په ۲۰۰۹ زییز کې د دفاع د وزارت د جنسي تجاوزونو د یوه راپور له مخې، په عسکرو کې په سلو کې د نوي (۹۰٪) جنسي تجاوزونو (ریپز) هیڅ راپور نشته؛ یانې
“90% of the rapes in the military are never reported at all and, when they are, the consequences for the perpetrator are negligible,” Prof. Johnson referring to Helen Benedict, Lonely Soldier: The Private War of Women Serving in Iraq, 2009).
پوهاند جانسن لیکی چی امریکه دې خپل پوځ په غټه کچه کم کړي اوخپل عسکر دې ل بهرنیو هیوادونو نه کور ته راوګرځوي، له هغو هیوادونو نه چی چاپیریال یې نه پیژني او سر بیره پر دې امریکا یي عسکر «روزل شوي دي چې د دغو هیوادونو اوسیدونکي له ځان نه ټیټ وګڼي»،یانې
“…to radically reduce the size of our army, and bring the troops home,” who “have been taught to think of the inhabitants as inferior to themselves.”
په ښځو باندې په جنسي بریدونو سترګې پټې کیږي. دهر جمایل په خپل کتاب (۲۰۰۷) کې کاږي چې د یوه رامنځته شوي « کلتور» له مخې «جنسي تجاوز بې سزا» پاتي کیږي. یانې
“…culture of unpunished sexual assault”, as well as the “shockingly low numbers of court-martial. ” ( Dahr Jamail, Beyond the Green Zone: Dispatches from an Unembedded Journalist in Occupied Iraq, 2007).
لس ګامونه
د امریکې د امپراتورۍ رانړول لسو ګا مونو ته اړتیا لري چی په لاندې ډول معرفي کیږي
(لومړي) په نړۍ کې دې د امریکې اډې وتړل شي ځکه چې د ژوند چاپیریال ته غټ تاوان اړوي. دغه شان د امریکی له خوا د نورو هیوادونو سره د هغو تړونونو مخه دې هم ونیول شي چی هلته به امریکه د چاپیریال د ناپاکۍ له مسولیت نه معاف وي
SOFAs (Status of Force Agreements) in territories occupied by U.S. military
(دوهم) د اډو د امپراتورۍ ساتل د امریکې د اولس په اوږو هغه دروند پیټی دی چې په غورځولو سره یې د امریکې ولس ته نور ګټور فرصتونه ور په لاس کیږي
(دریم) لکه خلک چې پوهیږي (خو له بدې مرغې هیروي یې) ، د امپریالیزم لپاره د عذابونو د استعمال روزنه اهمیت لري .د امریکې مرکزی استخباراتو (سي آی أئ) په خپله شپږکلنۍ کې په ۱۹۵۳زییز کې په ایران کی د انتخاب شوي ډاکټرمحمد مصد ق ملي اود ولس په ګټه حکومت رانسکور کړ او پر ځای یې خپل ظالم لاسپوڅی رضا شاه پهلوي ود راوه. د دغی کودتا لاسوندیزه کیسه د کینزر په کوټلي کتاب کی خوندي شوی ده. د برتانیې د هغه مهال د بهرنی چارو وزیر هیربرت موریسن د ایران وضعې ته داسې ګوته نیولی وه چې ګوندې د ایران ناپوه ولسیان به د تمد ن د قواو په ضد را پا څید لي وي؟! که په دې جمله کې چې د امپریالیزم فکری طرز منعکسوي، د ایران په ځاي افغانستان او د ولسیان په ځای پښتانه وکاروو د امریکې د امپراتورۍ او د هغې د ګوډاګیانو اوسنی فکري چلن(برخورد) به ورنه راووځي، په دې ډول: چې ګوندې د افغانستان ناپوه پښتانه به د تمدن د قواو په ضد را پارید لي وي؟! کینزر په خپلو الفاظو کې د موریسن وینا داسې رانغښتلی ده
The challenge from Iran was “ a simple matter of ignorant natives rebelling against the forces of civilization.” Stephen Kinzer, All the Shah’s Men: An American Coup and the Roots of the Middle East Terror (2003), 272 pages.
وروسته له دې د امریکې په مرسته په لاتین امریکه کې هم انتخابي حکومتونه رانسکور شول او د هغوی پلویان د عذابونو میلمانه شول. د د فاع د وزارت له خوا د امریکې د جورجا ایا لت په عسکري اډه کې یوه اکاډیمي جوړه شوه،په دې نوم: « د امریکو ښوونځی » (سکول آف امیریکاز) چې په لاتین امریکه کې یې د عذابونو د ښوونځي نوم ګټلی دی. دلته به د لاتین امریکی عسکر او پولیس روزل کیدل. له ۱۹۴۶ تر ۲۰۰۱ پوری دغه ښوونځي له یوشپیته زره نه زیات عسکر او پولیس وروزل. دیني اوسوله دوست شخصیت فادر روی بورژوا په ۱۹۹۰ زییز کی د دغې بدنامې اکاډ مۍ په ضد یو سازمان جوړکړ، په دی نوم: دامریکو دڅارنې ښوونځی (سکول آف امیر یکاز واچ). د فادر بورژوا د بې تشدده مبارزې (اعتراضونو او احتجاجونو) په پایله کې د امریکې کانګرس د «سکول آف امیریکاز» نوم بدل کړ: « د امنیت د همکارۍ لپاره د لویدیزې نیمکرې موسسه» (ویسټرن هیمیسفیر اینسټیټیوټ فور سیکیوریټي کواوپیریشن). د فادر بورژوا د مبارزې او د امیریکوز د ښوونځي په اکله د مالوماتو لپاره ولولئ د جیمس هوج او لیندا کوپر ګډ کتاب« د سولې مزاحمت: د فادر بورژوا او د هغه خوځښت کیسه چې د امریکو ښوونځی یې وتاړه، »، ۲۰۰۴ د چاپ کال
James Hodge and Linda Cooper, Disturbing the Peace: The Story of Father Roy Bourgeois and the Movement to Close the School of Americas, 2004.
د ګړندیو مالوماتو لپاره ولولئ: جیمس هوج او لیندا کوپر، « سي آې أئ او ابوغریب: د عذابونو د ښونې او روزنې پنځوس کلونه»، کونټر پنچ، ۳ نومبر ۲۰۰۴ زیییز
James Hodge and Linda Cooper, “ The CIA and Abu Graib: 50 Years of Teaching and Training Tortures,” Counter Punch ( November 3, 2004), electronic version[September 13, 2010]. Also, see A.J. Langguth, Hidden Terrors (1979).
(څلورم) د د فاع د وزارت تلپاتې اوږده کیدونکې استهلا کي لړۍ ( د کورنۍ غړي، ملکی ماموران، پلورونکي، او د هغوی لپاره د روغتیا موسسې، کورونه، د تفریح ځایونه او کلبونه...) باید لڼډه شي
(پنځم) په امریکه کی باید د عسکري-صنعتي ډ لګرتیا (میلیټري-اینډسټرییل کامپلیکس) دا افسانه شنډه شي چې د امریکې عسکري تاسیسات د هیواد د دفاع، کار، او علمي څیړنې لپاره اهمیت لري. د پوهاند جانسن په وینا، جدي اقتصادي ریسرچ (څیړنی) دغه ادعا پنچر کړی ده. د امپراتورۍ ختمول دغه کار کولی شي
(شپږم) د ځان محترم شمیرونکي ولسواک ملت په څیر، باید امریکه له دینه لاس واخلي چې: (الف) د نړۍ ستر وسله پلورونکی دولت دی وي، (ب) د دریمې نړۍ عسکرو ته دی د کودتاګانو او عذابونو چلونه وروښئ ،او (پ) د خپلې امپراتورۍ په چوپړ کې یې استعمال کړي . لومړی مهم اقدام به دا وي چې د امریکې په جورجا ایا لت کې دې د امریکو ښوونځی ( سکول آف امیریکا ز/ د امنیت د همکارۍ لپاره د لویدیزې نیمکرې موسسه) وتړل شي. ولولئ
Chalmers Johnson, The Sorrows of Empire: Militarism, Secrecy, and the End of the Republic (2004), 400 pages, here pp. 136-40.
( اووم) امریکه د ملي بودجې د غټ فشار لاندې ساه و باسي. له دې امله باید امریکه د احتیاطي قواو د روزنې په غونډونو او د میلیټاریزم لپاره له مودو راهیسې په نورو اوږدو پروګرامونو کرښه راکاږي
( اتم ) امریکه باید په خپلو عسکري قواو کی ډیسیپلین او مسولیت راټینګ کړي. ملکی ټیکه والان ( قراردادچیان) ، شخصي عسکري کمپنۍ ا و ایجنټان د عسکري عدالت له قانون نه او د عسکري کوماندې له پاټکو نه بهر د امریکې د دولتي پوځ لپاره کارکوي. نو څه باید وشي؟ باید په دغه ډول شخصي اجیر پوځ باندې د رسمي دولتي پوځ اتکا راټیټه شي. د زیاتو معلوماتو لپاره پو هاند جانسن د جیریمی سکاهل په وتلي کتاب حواله ورکوي:تورې اوبه: د نړۍ تر ټولو قوي اجیر پوځ راولاړیدل، ۲۰۰۷ زییز
Jeremy Scahill, Blackwater: The Rise of the World’s Most Powerful Mercenary Army(2007).
امریکه د خپلې امپراتورۍ د ختمولو له لارې دغه هدف ته رسید لی شي
( نهم ) امریکه باید د خپل اوسني موجود پوځ اندازه راټيټه کړي او د ټپي شوو عسکرو او د هغوي د ساهیزو (روحي) فشارونو درملنې ته دی کلکه پا ملرنه وکړي
( لسم ) د امریکې بهرنی سیاست باید ځان له دینه خلا ص کړي چی په خپل عسکري قدرت باندی د غټې وسیلې په څیر اتکا وکړي. له بدې مرغې امپراتورۍ په اسانۍ سره دیته نه چمتو کیږي چی په داوطلبانه ډول له خپل تفوق اوتسلط نه تیرې شي او په خپل استقلال او ولسواکۍ بسنه وکړي. برتانیې د دوهمې نړۍ والې جګړې له پای (۱۹۴۵ زییز) نه وروسته، او بیا شوروي اتحاد له ۱۹۸۹زییز نه و وسته د امپراتورۍ د ساتنې په ځای د خپلو هیوادونو استقلال او هلته د ولسواکۍ ودې ته پاملرنه وکړه. که امپراتوره امریکه له دغو مثالونو نه سترګې پټې کړي، په خپل لاس به یې ځان د زوال کوهي ته غورځولی وي
پا یلــــــــــــــه
زه زیرکیار چې ورته کسم ، د تاریخ متقاعد پوهاند چا لمرز جا نسن د یوه روڼ اندي، عادل، او چارپوه هیواد دوست په څیر د امریکې او نورې نړۍ د نیکمرغۍ لپاره خپل مسولیت ادا کړی دی. دا عالم شخصیت د خپلو مشخصو او لازمو د رې د لیلونو او لس ګامونو له لا رې د امریکې ولسمشر بارک اوبا ما دیته رابللی دی چې که د امریکې « د عظیم الشانه ، تخریبوونکې عسکري امپراتورۍ » په نړولو پیل وکړي . له بدې مرغې ، زما زیرکیار په اند لږوډیر د امریکی د بل هر ولسمشر په څیر د ولسمشر اوباما لاسونه هم دامریکې په دننه کې تړلي دي خو په بهر کې د جنګ لپاره خلا ص د ي . دوه اونۍ وړاندې د۲۰۱۰ د سپتمبر په ۷ په امریکه کې یو کتاب راووت چې ددغه هیواد کر غیړنه وضعه پکې انځور شویده، د هغې قوي او شتمنې امریکې وضعه ، د لومړۍ نړۍ د هغه لومړي ملت وضعه چې اوس پکې د ولس هیلې او ارمانونه یرغمل شوي دي او منځنئ (دریمه) طبقه پکې د نشتید لو په لار رهي ده! لیکواله یې یوه زړه وره ، تیزفکره او خبرلوڅه امریکایي میرمن ده چې د نړۍ د ګوتي په شمار نامتو میرمنو په ډ له کې شمیرل کیږي. په کتاب کې راغلي دي چې : ټول ټال، د امریکې سیا سي نظام د یوې فاسدې سروالې پټې او اقتصادي نظام یې د یوې جوارګرې (قمار بازې) ډلې په ارمانونو کې ښکیل شوی دی. که د پیښو په دغه مسیر کې چټک بدلون رانشي، د امریکې راتلونکی به بې خونده او بې ارمانه وي. اریانا هفینګټن ، د دریمې نړۍ امریکه: ما ولې دا کتاب ولیکه او موږ څه ته اړتیا لرو چې د امریکې منځنئ طبقه وساتو(راند م هاوس، سیپتمبر ۷، ۲۰۱۰) ، ۲۸۸ مخونه
Arianna Huffington, Third World America: Why I Wrote the Book and What We Need to Save America’s Middle Class (Random House, September 7 , 2010), 288 pages.
د یوناني-امریکایی اریانا هفینګټن د ژوند د خصوصیاتود لنډې کیسې لپاره ولولئ
Leslie Bennetts, “The Reigning Queen of Reinvention”, Town & Country, Special Issue: Wonder Women (February 2010), pp. 82-87.
End: September 23, 2010
نه بری ، نه لری ، نه وتل ، نه د کړکیچ د حل مذاکره
د امریکی بی اهمیتي او د امپراتورۍ نړید ل یې
لیکوال: ډاکټر رحمت ربی زیرکیار،خپلواک څیـړونکی،امریکه
Neither Victory, Nor Defeat, Nor Withdrawal, Nor Conflict Resolution
U.S. Becoming Irrelevant and the Downfall of Its Empire
By: Dr. Rahmat Rabi Zirakyar, Independent Scholar, U.S.A.
August 23, 2010
د هــر قبــر ســر ته جګــې تیږې تورې
د لتـه مړه د قبر لاس راباسـي جنګ کړي
میرویس خان او احمد شاه یې پس له مرګه
لا لګیــا دي د افـغـا ن په نامــه ننګ کړي
عبدالروف رفیقي
په دغه شعر کې عبد الـروف رفیقـي هفه لیک انځــور کـړی دی چې د افغانستـا ن د نیواک په مهال پرې یوه شوروي عسکر خپله میرمن په غوږ وهلې وه
د پخواني شوروي اتحاد مشر ګورباچف افغانستان «وینې بهیدونکی زخم» ګڼلی و. دغه شان په افغانستان کی د امریکې او د ناټو د پوځونو مشر کوماندان جنرال سټینلي میکریستل په هلمند ولایت کې د مارجې جګړې ته «د وینې بهیدونکي زخم» په سترګه کتلی دی.دغه امریکايی جنرال د ۲۰۱۰زییز کال په جون کې له وظیفې وویستل شو. داسې بریښی چی د امریکې ولسمشر بارک اوباما به په خپل عسکري سیاست کې د ګورباچف په لار لاړشي
ننتوځ
د امریکې روڼ اندی ولسمشر اوباما یوې «روڼ اندې چورلکې» (هیلیکوپټر) ته اړتیا لري، په داسې حال کې چې د امریکې عسکري- صنعتي ټلوالې(میلیټري-اینډسټریل کامپلیکس)خپلو ګټو ته غوږونه بوڅ کړی دی.شوروی پوځونه په ماتې سره له افغانستان نه ووتل. د ماتې سره سره، په خپل هیواد کې د شوروي پوځونو زور اوبه نشو ،خو دشوروی اتحاد امپراتوري چی د امریکې پخوانی ولسمشر رانالډ ریګن ورته «شریره امپراتوري» ویلې وه سوکه سوکه خوبیالۍ او مرګونې شوه. له دینه وروسته امریکه د زمکې پر مخ یواځینی زبرځواک پاتی شو. د شورویانو په شان د امریکې سروالې پټې خپل عسکري قدرت ته د قدرت په سترګه وکتل او په مزه مزه یې هغه لار خپله کړه چې شوروي قدرت پرې روان و.شورویانو په افغانستان یرغل وکړ په دې پلمه چې د خپلې سیاسي پولې په سهیل کې د لويد یز امپریالیزم پړپړه(دسیسه) شنډه کړي او په افغانستان کې یوه کمزورې کمیونیستي واکمیني دافغان ولس له پاڅون نه خوندي وساتي. په ورته ډول د نړۍ یواځینئ زبرځواکې امریکې هم د ۲۰۰۱ په اکتوبر کې په افغانستان يرغل وکړ په دې پلمه چې ترهه ګري شنډه کړی او د ولسواکۍ( دموکراسۍ ) له پرتوګ نه د یوه کوچني او پیسه ګل ګروپ پټکی جوړ کړي. دغه ګروپ د «شما لي ډالروالې» نوم ګټلی دی چی واکمن جنګسالاران یې د هرچا په پیسو څربیږي: امریکه، روسیه،فرانسه،انګلستان،ایران او هندوستان. پوهاند ګالتونګ دې پا یلې ته رسید لی دی چی امپراتوره امریکه به په لسو کلونو کی د ۲۰۲۰ پورې رانسکوره شي
د پوهاند ګالتونګ تحلیل
پوهاند یوهان ګالتونګ په نړۍ کې یو ژمن روڼ اندی دی،یو وتلی ټولنپوه دی،« د سولې دڅیړنې» په نوم د اکادمیک مضمون «پلار» دی، او دسولې دمطالعاتو پوهاند دی. په ۱۹۵۹ زییز کال کې یی د ناروې په پلازمینه اوسلو کی «دسولې بین المللي اینسټیتوټ» جوړکړ او « دسولې د څیړنې خپرونه» (پیس ریسرچ جورنال) یی راوویست. دی په ۱۹۳۰ کی په اوسلو کی زیړیدلی دی. د ۱۹۷۹ د دسمبر په وروستیو کی شوروی پوځونو په افغانستان یرغل وکړ. لږوروسته په ۱۹۸۰کې د پوهاند ګالټونګ مخلید داسې و چې شوروي امپراتوري به رانسکوریږي . د برلین د د یوال په نړیدلو سره(نومبر ۱۹۸۹) د شوروي امپراتورۍ زویرګي پیل شول او په ۱۹۹۱کې د ګالټونګ مخلید په واقعیت واوښت. روسیې چې د پخواني شوروي اتحاد ځای ونیو،پخوانی دفاعي نظام (وارسا تړون)یی ړنګ کړ. خو واشنګټن د شمالی اتلنتیک سازمان(ناټو) همغسې وساته. ددې لپاره چی د ساړه جنګ د پای سره څه ډول چلن وکړی، د امریکې عسکري صنعتي کړۍ (میلیټري-اینډسټریل کامپلیکس) یو نوي غلیم ته اړتیا لرله چې «هرچیرې به وي اوهیچیرې به نه وي.» (انیویر انډ نو ویر).د امریکې د د فاع د وزارت لپاره اوساما بن لادن هغه دعا وه چې د ۲۰۰۱ دسپتمبر په یولسمه نیټه قبوله شوه
Bruce Richardson,”The Prize: Epic Quest for Oil, Money and Power”, June 7, 2010, electronic version
کتاب په دې سرلیک دی:د امریکې دامپراتورۍ رانسکوریدل او بیا څه نوی د پوهاند ګالټونګ
Johan Galtung, The Fall of the US Empire and Then What?: Successors, Regionalization or Globalization? US Fascism or Blossoming?
د ۲۰۱۰ په جون کی د امریکې یوې تکړه جورنالیستې امي ګوډمن د امریکې د امپراتورۍ په اړه د پوهاند ګالتونګ سره دوه مرکې وکړې (ریډیوپاسیفیکا، دیموکراسي نو!).په زییز کال ۲۰۰۰کی ګالتونګ يه دې باور و چی د امریکې امپراتوري به په ۲۵ کلونو کی ړنګه شي. خو کله چی جورج ډبلیو بوش د امریکې ولسمشر شو (۲۰۰۱تر ۲۰۰۹)، پوهاند ګالټونګ خپل اټکل د پنځه کلونو په کچه راټیټ کړ . دلیل یې داو چې ولسشر بوش دغه عملیه ګړندۍ کړه . بوش په درې جنګونو لاس پورې کړ: د ترهه ګرۍ په ضد جنګ، ، دافغانستان جنګ او د عراق جنګ. د روان کال ۲۰۱۰ د می د پای پورې د امریکی د روانو جنګونو لګښت د یو تریلیون ډالرو نه جګ شو. د همدغه کال د جولای په څلورمه نیټه د سي آی ائ مشر د فرید ذ کریا په تلویژني پروګرام (جي پي ا یس ، سي آن آن) کی وویل چی په افغانستان کی به پنځوس تر سل تنو «ښایي لږ» القاعده چیان شته وي.که ومنو چی هلته به سل تنه القاعده چیان شته وی، نو په دی حساب به هر کال په هر القاعده ګر باند ې سل بیلیون ډالرې لګیږي. دافغانستان او عراق په جنګونو کې د دروند مالي لګښت په څنګ کی د امریکې دریم جنګ یانې د ترهه ګرۍ په ضد جنګ د زبرځواکې امریکې لپاره یوه روحي ناکامي ده ځکه چې د ترهه ګرانو د یوې کوچنئ ډلګۍ په ضد جنګیږي او امریکې ته د خلکو پخوانی احترام اوله هغې نه د خلکوپخوانئ ویره راټیټوي. په بله وینا ، نړۍ وال دامریکی د زورپه مقابل کې سپین سترګي کیږي.سره له دی چی امریکه یواځینی زبرځواک دی،نړۍ وال حیثیت او اغیز یې رالوید لی دی. د ۲۰۰۶ په سپتمبر کې د ملګروملتونو په عمومي اسمبلۍ کی د وینزویلا ولسمشر هوګو شاویز د امریکې ولسمشر بوش «ابلیس» (دیول) وګاڼه. په غونډه کی ورته لاسونه وپړکیدل. شاویزد امریکی د خورا نامتو او وتلی سیاسی تحلیلګر پوهاند نوام چامسکي کتاب په لاس کې جګ کړ او په عمومي اسمبلۍ کی حاضرو خلکو ته یی سپارښتنه وکړه چې ویې لولي: نوام چامسکي، سلطه یا بقا:دنړۍوالې غلبې لپاره د امریکې هڅه، ۲۰۰۳ کال، ۲۷۸ مخونه
Noam Chomsky, Hegemony or Survival: America’s Quest for Global Dominance,2003
د برلین دیوال «وسپنیزه پرده» وه او په نومبر ۱۹۸۹ کی یی رانسکورولو د ختیزې اروپا د خپلواکۍ لپاره اهمیت لاره. د کال ۲۰۰۲ په اپریل کی په وینزویلا کی د هوګو شاویز د راپرزولو لپاره هغه کودتا ناکامه شوه چی د امریکېملاتړ یې لاره. د امریکی دغی ناکامۍ د سهیلې امریکې لپاره هغومره نړیوال تاریخی اهمیت لاره لکه د برلین د دیوال ړنګولو چی د ختیزی اروپا لپاره لاره . په بله وینا، په وینزویلا کی د جورج ډبلیو بوش د اداری په ملاتړد ولاړې کودتا ناکامي ددې څرګندوی ده چی د امریکی امپراتوري نور ددې وس نلري چی په اسانۍ سره یوه ولس طلبه ولسواکي په سهیلي امریکه کی رانسکوره کړي. په دغه سیمه کی یوه داسې په ځان متکي او خپلواکه هڅه لیدل کیږي چی چورلیز یی ولس طلبي جوړوي، نه ځان طلبي. په امریکه کی ددغه ډول ولس ګټي خوځښت کیسه په غټه کچه ورکه وه .خو د ۲۰۱۰ په جون کې الیور سټون په دی بریالی شو چی خپل مستند فلم («د سرحد سهیل ته»)د امریکې ټولنې ته وړاندی کړي او د سهیلي امریکې د برلین دیوال ته د خلکو پام راوګرځوي
Robert Naiman, “Stone’s Border Shows Fall of South America’s Berlin Wall”, Huffington Post, June 23, 2010
پوهاند ګالټونګ په مرکه کی د پاسیفیکا ریډیو د اوریدونکو پام یو څو مهمو ټکو ته راواړاوه:(۱)که تیری پرې وشي ،څه دپاسه یونیم بیلیون مسلمانان د خپل دین د دفاع لپاره چمتو دي. (۲)اسلام ایمانوالو ته اجازه نه ورکوي چی د بې ایمانانو واکمنۍ ته سر ټیټ کړي ، د بیلګې په ډول د اسرا ییلو «کوچنۍ امپراتورۍ » ته.(۳)واشنګټن خپلې اوږدې شپې په دې تصور لنډوي چې د افغانستان «ملي» اردو او پولیس به تشه ډکه کړي. خو په دې یې سر نه خلاصیړي چی ملي اردو اوپولیس به د افغاستان د تاریخ په بله صحنه کې دځان لپاره رول لټوي. (۴) یو امکان دادی چی واشنګټن دې د کړکیچ په حل کې برخه واخلي. (۵) د امریکی لپاره بله لار داده چی څان بې اهمیته (ایرریلیونټ) کړي: نه بری، نه ماته،نه وتل،نه دکړکیچ په حل کې برخه اخیستل.(۶) د ګالتونګ په اند، د ۹۱۱بخوله نه د افغانستان سره کوم تړاو لري اونه پکې د اوساما بن لادن رول کوم اهمیت لري. خبره د «سعودیانو» ده. د ۹۱۱په بخوله کی د سعودیانو برخه غټه وه.سعودي عربستان د اسلام «سپیڅلی»هیواد دی. دا هغه هیواد دی چی اسلام او حضرت محمد(ص) پکې زیږیدلي وو. له همدغه سپیڅلي هیواد نه امریکې دوه بریدونه په یو اسلا مي او عرب هیواد (عراق) باندی وکړل، یو په ۱۹۹۱کې او بل په ۲۰۰۳ زییز کال کې. (۷) طالبان سیکیولاریزم( دنیا ګري، مادیت، غیر دینګرتیا) نه مني . پرمختیایي پروژې باید د هسک څښتن په پیرزوینه پیل شي. خو که دغسې ونشي، نو لویدیز به په کابل کې په خپلو ارمانونو «یوه کوچنئ لودیزطلبه ډله» نازوي. (۸) که امریکه د کړکیچ له حل نه سر غړوي، ځان به په خپل لاس «بې اهمیته» کړي. نه بری،نه لری،نه وتل، او نه دکړکیچ د حل لټول د بې اهمیتۍ نښې دي چې د امپراتورۍ د ړنګید لو زیری ورکوي
د دې لپاره چې په امریکه کې د اقتصادی اتحادیو په نازولو وګړیزو مطبوعاتو رڼا واچوي،پوهاند ګالتونګ یو وتلی اوژوندی مثال راوړي: د ۹۱۱ بخوله د زییز کال ۲۰۰۱ د سپتمبر په یولسمه نیټه پیښه شوه.له دینه لږوروسته د ۲۰۰۱ په اکتوبر کې بن لادن په خپله یوه ویناکې داسې وویل:«تاسې اوس دهغه تحقیر په کړاو اخته شوئ چی موږ پرې څه د پاسه اتیا کلونه وړاندې اخته شوي وو.»
“You are now suffering the humiliation we suffered more than eighty years ago.”
په دغه مهال پوهاند ګلټونګ واشنګټن ته نږدې په یو اپارتمان کی اوسیده. ده چی د بن لادن دغه وینا واورید له، سم دلاسه یې په کمپیوتر کی په ګوګل کی کلکه پلټنه وکړه چی که په مطبوعاتو کی داسې څه مینده کړي چی اتیا کلونه وړاندې به پیښ شوي وي. ګلټونګ وایی چې هیڅ یی ونه میندل(«صفر»، زیرو). یانې داقتصادي اتحادیو خادمو وګړیزورسنیو د «اتیا کلونه وړاندې تحقیر» په اکله هیڅ نه وو خپاره کړي او له دې امله په کمپیوتر/ګوګل کی هم نه وو خوندی شوي. پوهاند ګلتونګ د ۹۱۱د بخولې له کال ۲۰۰۱ نه اتیا منفي کوي چی ۱۹۲۱ کیږي. خو پخپله اوساما بن لادن «څه د پاسه اتیا کلونه» ویلي وو. له دې امله باید یوڅو نور کلونه له ۱۹۲۱ نه منفي کړو چی پایله به یې داسې وي : ۱۹۱۶، ۱۹۱۷، ۱۹۱۸. په ۱۹۱۶زییز کال کې د انګریزانو او فرانسویانو له خوا د سایکس-پیکت تړون وشو او منځنی ختیز یې د خپلو نفوذ او کنټرول په ساحو وویشه. په ۱۹۱۷ کی د انګریزانو له خوا د «بلفور اعلامیه»(بلفور ډیکلریشن) راووتله چی په فلسطین کی د یهودانولپاره د« ملي هیواد» (نیشنل هوم) ملاتړ پکی خوندي شوی و. جیمس ارتر بلفور هغه مهال د برتانیی د بهرنیو چارو وزیر و
British support for a “national home for the Jewish people” in Palestine
په ۱۹۱۸ کی استانبول ونیول شو چی د ترکیې تجارتی،تاریخي، او کلتوري مرکز دی او له ۱۴۵۳تر۱۹۲۲پوری دعثمانی امپراتورۍ پایتخت و. په امریکه کې د واګپوهنې یو وتلی پوهاند ستیفن والټ لیکي چی که څه هم فلسطینیانو د لویدیز په فاشیزم او نازیزم کی برخه نلرله،خپل هیواد یی د اسراییلو د دولت په جوړولو سره له لاسه ورکړ. ولولئ: زیرکیار، د نوي سیاست الجبره. پیښور، قصه خانې بازار، دانش کتابتون، ۲۰۰۶، مخ۴۷۲
“The Arab inhabitants of Palestine were not responsible for European anti-Semitism or Nazi genocide, yet it was their land that was lost when Israel was created” in 1948. Quoted in Zirakyar, Algebra of New Politics. Published in the Afghan national language Pashto, Peshawar, Danesh Book Center, 2006, p. 472
د افغاستان په اکله د اوباما وینا ته د ګالتونګ کتنه
یوه اونۍ وړاندی له دینه چی په اوسلو کی ورته د نوبل د سولې جایزه ور وسپارل شی،ولسمشر اوباما په ویسټ پواینټ کی دامریکی عسکری اکادیمۍ ته پخبله وینا کی داسی وویل: افغانستان ته به دیرش زره نور عسکر استول کیږي. دافغانستان خلکو« د لسیزوپه اوږدو کې زورزیاتی ګللی دی». هغوی «د شوروي د نیواک» او ورپسی د«بهرنیو القاعده جنګیالانو» د زورزیاتي سره مخامخ شول چی «افغاني خاوره يې د خپلو موخو لپاره استعمالوله.» اوباما په افغانانو غږ وکړ چې په دی پوه شي: «امریکه د دې په لټه کې ده چې د جنګ او کړاو پیر پای ته ورسوي. موږ ستاسی د هیواد د نیواک سره علاقه نلرو. موږبه د افغان حکومت د هڅو ملاتړ وکړو چی هغو طالبانو ته دړه بیرته کړی چی زور زیاتی پریږدي او د خپلو هیوادوالو بشري حقوقو ته په درنه سترګه کسي. موږ به د افغانستان سره یوه ټلګرتیا(پارتنرشیپ)لټوو چی په متقابل احترام به ولاړه وی،ددی لپاره چی هغه څوک ګوښي کړو چی خرابی کوی، هغه څوک تقویه کړو چی ابادي کوي، او هغه ورځ ګړندۍ کړو چی زموږ عسکر ووځي ، او یوه اوږده دوستي جوړه کړو چی امریکه به په کی ستاسي ټلګرې (پارټنر) وی او هیڅکله به ستاسې څارونکې (پاترن) نه وي». د وینا نیټه: ا دسمبر ۲۰۰۹
پوهاند یوهان ګلټونګ د ولسمشر بارک اوباما پورتنئ څرګندونې «کاملا غیر واقعي» ګڼي او زیاتوي چې افغانان له یرغلونو نه «ستړي» شوي دي او «نفرت» ورنه لري. دا فکر چې طالبان دې مخکې له دې چې بهرنئ قواوې وتلې وي خپلې وسلې کیږدي، له «واقعیت نه وتلې» خبره ده(اوټسایډ دی ریالیټي). د دواړو خواو «مذاکرې» به رامنځته شي او یو وخت به راورسیږي چې «طالبان به د امریکایانو سره مخامخ شي» لکه څنګه چی امریکایانو د شمالي ویټنام سره خبرې پیل کړې وې
پا یله
پوهاند یوهان ګالټونګ د کړکیچ تل ته کوزیږي: په کړکیچ کې باید لومړی د نښتو اړ خونو موخې (هدفونه) تشخیص شي او بیا یی په مشروعیت او غیر مشروعیت خبری وشي. طالبان سیکولاریزم (غیر دینګرتیا، دنیا ګري،عیاشګري) نه مني. ګالټونګ دغه موخه «مشروع » ګڼي، خو د امریکې اډه «نامشروع». د امریکې دا موخه چی د انرجي مواودو بمبې د جنګ له لارې په خپله ولکه کې وساتي ، «نا مشروع» کار دی. خو د امریکې دا موخه چی د افغانستان له خاوری دې پرې هیڅ ډول برید ونشي، په «بشپړ ډول مشرع » ده، «خاصتا نن»، ځکه چې امریکې پخپل لاس ډیر خلک له ځان نه متنفر کړي دي
The U.S. “has produced quite a lot of people who have reason for hating the country”.
د پوهاند یوهان ګلټونګ وړاندیز په «مذاکره،مذاکره،مذاکره» راڅرخي. دا پوه سوله دوست شخصیت ولسمشر او روڼ اندي بارک اوباما ته سپارښتنه کوي چې په یوه«روڼ اندې څرخۍ (هیلوکوپټر) کې دې جګ» شي او له پا س نه دې کړکیچ ته وکسي چې په واقعیتونو پوه شي، خبل مشروعیت او غیر مشروعیت دې د مقابل اړخ د مشروعیت او غیر مشروعیت سره پر تله کړي، او په پایله کې د واقعیت له مخې توافق ته ورسیږي. پوهاند ګلټونګ چې د سولې د څیړنو د «پلار» ویاړ یې ګټلی دی، د امریکې واکمنانو ته وایي چې : «له دې مفکورې نه راکوز شئ» چې له هسک څښتن نه مو د خلکو د وژنې لپاره «خاص فرمان» (سیپریټ مندیټ) تر لاسه کړی دی. «ځان په یو عادي،طبیعي هیواد واړوئ،نه په فوق العادګۍ »(میک یوورسیلف ائ نورمل کنټري،نو ایکسیپشنلیزم). پوهاند ګلټونک د امریکې د جمهوریت او امپراتورۍ په اکله داسې دریځ نیولی دی:«زه د امریکی په جمهوریت مین یم او د امریکې له امپراتورۍ نه نفرت لرم» ، یانې
“I love the US republic and I hate the US empire.”

هغه سپین سپیڅلی سړی
لیکوال: ډاکټر رحمت ربي زيرکيار
امریکه، ۱۸-اګست ۲۰۱۰
لومړی مړینه وه، بیا ژوند راغی، ورپسې به مړینه وی،اوبیا به تلپا تی ژوند راځی. په شلمه پیړۍ کی د پښتو نازک خیال شاعر او «فلسفي لیوني» عبدالغني خان مشهور په غني خان له مړینې نه ډار نه لاره ، بلکې دهسک څښتن نیکي یې ګڼله. غني خان هسک څښتن ته داسې وایي
مرګ خو یوه نیکي ده چې تا وکړه د انسان سره
مرګ ستا کور له یووړ،کنه و به تل د ځان سره
مر ګ پټه نکاح ده د مکان د لا مکان سره
څه د پاسه دوه زره کلونه وړاندې رومني فیلسوف او واکمن سیسرو ویلي وو چې: « د پوه سړي ژوند ټول د مړینې تابیا ده». زه چې ورته کسم ، دروند او خوا خوږي مشر غلام محی الدین زرمل وال د خپلو ملي-سیاسي کړاندو او لیکنو له لارې د خپلې مړینې تابیا کړې وه او په افغانستان او افغان ملت یې احسان اړولی دی. هغسې سپین سپیڅلي سړي چې رحمان بابا پسې لارې څارلې، یو یې هم اروا ښاد محی الدین زرمل وال و. پخپله له عبدالرحمان بابا نه واورئ: خدایه څه شول هغه ښکلي ښکلي خلک په ظاهر په باطن سپین سپیڅلي خلک
اعليحضرت شاه امان الله غازي

اعلیحضرت شاه امان الله خان غازي (۱۸۹۲- ۱۹۶۰)
پښتو ژباړه : رحمت آریا
شاه امان الله غازي هغه لارښود چې پر هېواد ، خپلواکۍ او وگړو مَـین وو!
دهېواد د خپلواکۍ د بیا ترلاسه کولو په لمانځورځوکې هغه نوم چې له خپلواکې سره نه بېلېدونکې تړاو لري د اعلیحضرت شاه امان الله خان غازي نوم دی. کله چې د هېواد له خپلواکۍ څخه نوم اخیستل کېږي نوپه هېواد کې به په څه پوه، په خپلواکۍ مین، آزادېپال او هېوادپال و نه موندل شي چې له هغه سره جوخت د خپلواکۍ د گټونکي سروال، هېوادپال اوسرښندویه نومیالي غازي اعلیحضرت امان الله خان په یاد ونه لویږي اود هغه ارواښاد نوم په درنښت یاد نه کړي.
د افغانستان په تاریخ کې د هېواد د پاچایانو، شهزادگیو، امیرانو او ولسمشرانو په کتار کې (په دریو لسیزو کې بنسټپالو کیڼ او ښي اړخوډلومشران) له احمدشاه بابا وروسته هېڅ یویې له غازي پاچا امان الله خان سره په هېوادپالنۍ، له خلکو سره مینې او د خپل سرلوړي هېواد له خپلواکۍ سره په مینې او هم د هیواد په کورنېوچاروکې د پردیوله لاسوهنوسره په دښمنۍ کې برابري نشي کولای.
تر اوسه د افغانستان حق پالونکی او حق پـَلـَوی ولس د غازي اعلیحضرت امان الله خان نوم دغه سترملي ولسي اوسرښندونکي شخصیت په ژوردرنښت یادوي او د زړه له کومې ورته درناوی لري. دغازي امان الله خان نوم د هېواد له خپلواکۍ سره نه شلېدونکې تړاو لري او دهغه دروند شخصیت ته سپکاوی کټ مټ د هېواد آزادۍ او خپلواکې ته سپکاوی دی. ځکه چې د هېواد وگړو د خپلواکې د بیرته ترلاسه کولو لپاره ددغه غازي هېوادپال ترمشرۍ او د سروالې پوهې ترسیوري لاندې خپلې سپیڅلې وینې توی کړې او خپله خپلواکي یې د زبېښاک له ستوني را وایستله. څه ناڅه د نهو لسیزو په تیریدا بیا هم کولای شو دسپین روبوهیوادوالو او مشرانود یادونو د اورېدلو په وخت کې پوه شو چې د ولس دزړونو په منځ کې ددغه ستراو له پرتمه ډک لارښود مشر د دریزاو معنوي گرانښت ځای ځایگي چیرې دی.
اعلیحضرت شاه امان الله خان غازي، یو ژور روڼ اندی، متواضع اوسپیڅلې ، له وگړو سره د ښه چلند خاوند اودهیواد پر خپلواکۍ اوپرمختگ مین پاچا وو. د هېواد له وگړو سره دهغه کړنه او چال چلند له پاچاهۍ او ان د پرمختگ غوښتونکوله غورځنگه مخکې د خلکو پرژبه وواو د هغوی په زړونو کې یې ځانگړی ځای درلود.د امیرحبیب الله په دربارکې د هېواد دیو شمیرپوهانو،ځمکوالواو اغېزمنو مشرانو زامن د ((غلام بچه گانو)) ترنامه لاندې راټول او د دربار له رموزه ښه خبر خو د امیرله چال چلنده زړه تورن ول؛ نو د امان الله خان د دغوځانگړتیاوو اوسپیڅلي کرکترله امله ول چې دغه روڼ اندي د امان الله خان گردچاپیره یوه سیاسي کړۍ راتاووي او هغه یې د یوې سیاسي ټولنې د مشرپه توگه چې د (جوانان افغان/افغان ځوانان) یا (مشروط خواهان دوم)پرنامه یادېدله وټاکه. لدې امله د شاه امان الله غازي نوم د (جوانان افغان/افغان ځوانان) یا (مشروط خواهان دوم) له نوم سره نه شلېدونکی تړاو لري او هرڅوک که وغواړي د شلمي پیړۍ د لومړیو درو لسېزو د مبارزو په تأریخ کې شننه او څېړنه وکړي ، نو هرو مرو به د لومړیو او دویمومشروطه غوښتونکو نومونه او په سرکې دهېواد د خپلواکۍ د گټونکي، هېوادپال او پرمختگ پالونکي پاچا امان الله خان نوم ورسره جوخت اخلي.
شاه امان الله خان د(امیرحبیب الله خان زوی، دامیرعبدالرحمن خان لسمی، دامیر محمد افضل خان کړوسی دامیردوست محمدخان کوسـَی، د سردار پاینده خان کـَودی چې پاینده خان د حاجي جمال خان بارکزي زوی وو او د ستراحمدشاه بابا په وخت کې ژوندی وو) د ۱۲۷۱ل کال (۱۸۹۲زکال)د جون دمېاشتې په لومړۍ دپغمان په دره زرگرکې د(طاق ظفر) په سېمه کې دملکې سرورسلطان له لمنۍ چې لقب یې (سراج الخواتین)وو سترگې پرنړۍ وغړولې. دامان الله خان مور سرورسلطان دشاغاسي شیردلخان لور چې(د امیرشیرعلیخان د دربارشاغاسي وو) او د خوشدل خان بارکزي خور وه چې دغه کورنۍ د هغه د پـَیر یا دورله سترو خانانو څخه وه.
د افغانستان د حق پالونکي ولس پرغاړه د اعلیحضرت شاه امان الله خان کوشنی حق، دهېواد دبشپړۍ خپلواکې ترلاسه کول دي. شک نسته چې کــه هغه دخپل هېواد دخپلواکۍ لپاره د انگریزپه وړاندې وگړي جهادته نه وای رابللي او د خپلو مخکنیو په شان یې له انگریزسره جوړجاړی کړی وای اود هېواد په چاروکې یې د هغوی لارښوونو ته غاړه ایښودلې وای، ښایی د ژوند ترپایه د افغانستان دپاچاپه توگه پاتې شوی وای اوترهغو چې انگریزانونه وای غوښتي ، هېڅ چابه د هغه دځای ناستۍ لپاره سرونه نه وای پورته کړي. خو هغه چې پرخپلواکۍ او دخپل هېواد د وگړوپرسرلوړۍ مین وود پاچاهۍ دغه تخت اوتاج یې د هېواد د خپلواکۍ په لاره کې کښېښود اود تاج په سرکولو په لومړۍ اونۍ کې د عیدگاه په لوی جومات کې د کابل سپېڅلوښاریانواو ددولت مأمورینو ته په خپلې لومړۍ څوساعته وینا کې د افغانستان د بشپړۍ خپلواکۍ غږپورته کړ او خپله پاچاهۍ یې د هیواد دبشپړۍ خپلواکۍ په آړ یا شرط اعلان کړه او ویې ویل:(لومړی خپل سپیڅلي ولس ته اعلان کوم او زیری ورکوم چې زه د افغانستان د پاچاهۍ تاج د افغانستان د کورنۍ اوبهرنۍ خپلواکۍ په سپیڅلي نوم پرسر ږدم)(۲).وروسته یې د افغان له آزادیپال ولس څخه وغوښتل چې ددغې ملي هېلې په ترسره کولو کې هغه ته لاس ورکړي.اعلیحضرت امان الله خان د کابل ښاریانو ، سرتیرواومأمورینو ته دخپلې یوې بلې وینا په ترڅ کې چې د سفربري جامې یې په ځان کې وې د عیدگاه په جومات کې وویل:
(گرانه ولسه! زه به د سرتیرۍ دغه جامې ترهغو له ځانه ونه باسم چې دهېواد د سپیڅلې مورپرځان مې د خپلواکۍ جامې نه وي ورپه ځان کړي. زه به دغه توره په تیکي کې کښـېـنـږدم چې د ولس د حقونو لوټونکي مې پرځای یې نه وي کښېنولي! اې زما سپیڅلیه ولسه او اې زما سرښندویو سرتیرو! دهېواد دژغورنې لپاره خپله وروستنۍ شتمني راډګرته کړﺉ، راځـﺊ چې خپل میړني سرونه دهېوادپه سپیڅلې لاره کې بلهاري کړو!)(۳)
شاه امان الله د سفربري په جامو کې (۱۹۱۹)
شاه امان الله خان ولېدل چې انگریزانود افغانستان د په رسمېت پېژندلو په اړه دهغه لېک ته چې له نورو خپلواکو هېوادونو سره د یوه خپلواک او کورواک هېواد په توگه برابرحقونه ولري، ځواب ندی ورکړی ، نو د ۱۹۱۹ کال داپریل د مېاشتې پر ۱۳ نېټې چې دانگلیس سفیر هم په هغې غونډې کې ناست وو د یوې ویناپرمهال وویل :(زه ځان اوخپل هېواد له کورني او بهرني اړخه په بشپړډول خپلواک اعلانوم. وروسته لدې زموږهېواد د نړۍ د نورودولتنواوځواکونوپه څیریو خپلواک هېواد دی او د سرد یوه ویښته په اندازه هېڅ ځواک ته اجازه نه ورکول کېږي چې د افغانستان په کورنیواوبهرنیوچاروکې لاسوهنه وکړي او که څوک دغسې یوگام پورته پورته کړي نو پردغه توره به یې غاړه ور غوڅه کړم) او بیا یې مخ دانگریزسفیرته ور واړاوه او وېې پوښتل :(څه مې چې وویل پوه سوﺉ!) د انگلیس سفیر په ډیردرناوي ځواب ورکړ:(هو پوه سوم.) (۴)
وروسته ځوان پاچا د خپل برخلېک د ټاکلولپاره له انگریزسره د جهاد ملا وتړله. د ځوان پاچا دغه نوښتگرغږته پر خپلواکۍ مېن افغان مسلمان ولس په خوښۍ ځواب ورکړ اود خپلواکې د ترلاسه کولوپه لاره کې یې د سراومال په بلهاري کولو او سرښندوینې دهغه وخت د نړۍ له لوی ځواک یعنې انگلیس سره د جگړې چمتوالی ونیو.
په دغه وخت کې په هنگري کې د انقلاب دبریالیتوب خبرونه رارسېدل. په آلمان کې د ۱۹۱۸ز کال د انقلاب له ماتې سره سره انقلابي اکریاحالت واک چلاوه. په ترکېه کې دخپلواکې جنگیالي لارویان د جنرال کمال اتاترک ترڅنگ کړۍ جوړولې. دهند هېواد هم په څپڅپانده اکر کې وو. د۱۹۹۱ز کال داپریل په لومړیوکې دهغه هېوادپه هرگوټ کې ټولیزه کاربندي پیل شوې وه : په بمـیي ، لاهور، ډیلي او د هندپه نوروښارونوکې د ناکراریوڅپې خورې وې او له پولیس اونېواک گروسرتېروسره دلاس اوگریوان کېدلو لړۍ خپره وه. داپریل پر۱۳ ورځ دامرتسرپه ښارکې دوه زره ووژل او په زرگونو نورټپیان شول چې دا ډیره بوږنونکې وه. دهندپه میلونونو لوږې ځپلي ولس د ورهڼگرو یاکسبگرو اود کارگرانو له غوښتنو څخه ملاتړ کاوه (۵)
په دغسې یوه اکریاحالت کې ووچې شاه امان الله په پرله پسې ټوگه د انگریزپه وړاندې دکابل د وگړو اوگڼ شمیرټولنیزو پاړکویا طبقاتو ترمخ ویناوې کولې او دولس له سرښندویه هرکلي سره مخامخ کېدلې. د عېدگاه په جومات کې په یوې ویناکې یې وویل: (دافغان زړه وره اوپه لوی څښتن مـَیـنـه ولسه! اې زمریو!د بریتانیې حکومت په درغلنې او بې شرمۍ دوه ځله زموږپرهېواد یرغل وکړ اوغوښتل یې خپلې ککړې منگولې په سیمي کې ښخې کړي، اوس غواړي چې زموږټاټوبی چې پلرونه مو پکې ښخ دي لوټ کړي، زموږپرتم،ننگ او هم زموږشخصیت او افغاني ځانگړتیا له منځه یوسي ، غواړي زموږخپلواکي اوښیرازي له منځه یوسي ....)(۶).
دپانگوالۍ پروړاندۍ د پاچا زیږو اوشدیدو ویناوو د وگړوپه منځ کې دهغه منښت اوگرانښت لا پراخه کړ. یوه ورځ وروسته د کابل ښارپه زرگونوښاریانو د حبیبې د ښوونځي له زده کوونکوسره یوځای د انگلیس د سفارت ترمخ لاریون وکړ اودانگلیس په وړاندې یې غږونه پورته کړل. شاه امان الله د ضدانگلیسي خپلواک سیاست اوتگلارې په راخپلولوورځ په ورځ دوگړوپه زړونو کې دروندځای موند او ددغه گرانښت له امله ده چې هغه دهېواد دسیاسي خپلواکۍ د بیرته ترلاسه کولو په لاره کې دافغان ولس دسترې جگړې اعلان وکړ اود افغانستان زړه ورولس یې له پیژندل شوي دښمن یعني انگلیس سره دخپلواکۍ دژغورنې دریمې جگړې ته راوباله.
دافغانستان هېوادپالوخلکو د ځوان پاچا دغې غوښتنې ته ځواب ووایه او د ۱۹۱۹ کال د مې د مېاشتې تر ۳ نېټې پورې یو ۶۰ زریز ځواک جوړسو.دغه ځواک دهېواد له گڼ شمیرتوکمونوڅخه جوړ وو هغوی د ورورۍ او خپلواکۍ غوښتنې په گډواحساساتو له خپلو زَړو وسلوسره چې دانگلیس په دویمې جگړې کې یې ترلاسه کړې وې جگړې ته ملا وتړله. نا روزل شوی ۴۰۰۰ یز توپچي ځواک له خپلو زَړو وسلواو ډیرو لږو تجهیزاتو سره له دغه کوشني پوځ سره ملگری وو. خو دښمن څه وکړل؟ دښمن ددغه کوشني ناروزل شوي پوځ پروړاندې لومړی ۳۲۰ زره او وروسته یې ۷۵۰ زره روزل شوي سرتیري او افسران چې له ۱۸۵ تر۴۵۰ زرو باروړنکي څاروي هم ورسره وو اوپرهغوی یې خپلې وسلې ایښودلې وې او له سلگونو جنگي الوتکوسره له افغانستان سره دجگړې په موخه دافغانستان سویلي اود سویل لوېدیځو کرښو پرمخ يې راوخوځول.(۷) دافغانستان پوځي اوزار او د پوځ جنگي مهماتو د بریتانېې له وسلو سره چې په پرمختللو وسلو اوجنگي الوتکوسمبال وو په هېڅ راز برابروالی نه درلود خو له دغه څرگندپوځي کمښت او نابرابروالي سره سره د افغانستان پوځ د ناتارگرو تیري کوونکو په وړاندې له ځانه اتلواله مقاومت څرگند کړ.
دانگلیس له نېواک سره دافغانستان دولس او د خپلواکۍ لپاره اتلواله پاڅون چې له لومړۍ نړېوالې جگړې څخه په هسکه غاړه راغلی وو د ولس ملي هېوادپالو احساساتوته نوې ساوبخښله او د هېواد د خپلواکۍ د لړۍ د پاڅون لمنه په بې سارې توگه پراخه شوه. له پښتنوتوکمونو څخه خپلخوښو جنگیالیو د خیبرله غاښي تربلوچستانه د بریتانوي نېواک گروپه وسله والوځپلو اوشاتمبولو کې ستره ونډه ولوبوله. د خپلواکۍ دغه پاڅون ته د بریتانوي هند وگړوښه راغلاست ووایه. په توکمېزوسیموکې پراته د بریتانیي په لښکرکوټونوکې هندي سرتیري د افغانستان پوځ ته راواوښتل. په همدې وخت کې دبمبيي، لاهور،امرتسراود نېمې وچې په نوروښارونو کې د نیواک گرود ځان غټاوي پروړاندې د هند د وگړو نا آرامي او کاربندي دانگلیس د تیري کوونکود روحیې په تضعیف اود چال چلند په بدلون کې بې اغیزې نه ول.دلته ده چې د انگیس د نېواک په وړاندې د وگړو دَرېدنه اومقاومت، انگریزان اړکړل چې په راولپنډۍ کې د سولۍ د خبرو اترو لپاره اوربند ته غاړه کیږدي(۳جون ۱۹۱۹)
په دغسې یوه اکرکې ول چې د افغانانو د جگړود اهمیت په اړه د بلشویکانو یوه مشر وویل: (د پانگوالي د زبېښاک په اکریاحالت کې د ولسي پاڅون د انقلابي مورچل اړېنه آړیا شرط دا ندې چې په غورځنگ کې دې هرومرو پرولتاري جنگیالي گډون ولري اوگڼې غورځنگ دې یا ولسپاله یاانقلابي تگلاره ولري اویا دې پردموکراسۍ ډه ډه لگولې وی. له څرگند اړخه که ورته وکتل شي نو د افغانستان د خپلواکۍ لپاره د افغان امیر جگړه سره لدې چې دی او ده ته نیږدې دوستان اوملگري یې د پاچاهۍ غوښتونکی دي، بیا هم یوه انقلابي جگړه ده، ځکه دغه جگړه پانگوالي شاړې واړې کوي،ځواک یې له ویشاک سره مخاموي اوسټه یې ورباسي )(۸).
هرگوره د غازي اعلیحضرت شاه امان الله خان د سپیڅلې هېوادپالنې اویوژبې مشرۍ ترسیوري لاندې دافغانستان سیاسي خپلواکي ترلاسه شوه او یوځل بیاافغانستان خپل له لاسه تللی نوم او پرتم ترلاسه کړاو د نړۍ د خپلواکوهېوادونو په کتارکې ودرېد(د ۱۲۹۸ل کال د زمري د مېاشتې ۲۸ چې د ۱۹۱۹ ز کال د اگست د مېاشتې له اتلسمې سرسمون خوري)، او له دغې ورځې وروسته افغانانو داگست ۱۸ چې د زمري د مېاشتې ۲۸ کیږي دهېواد د خپلواکۍ د بیاترلاسه کولو ولسي ورځ وبلله.
ملي یووالی ، د شاه امان الله خان ستره هېله
امان الله خان په ۱۲ کلنۍ کې په عین الدوله ونومول شواو په ۱۹۱۳ز کال کې یې د محمودطرزي له لور ثریا سره د شهرآراء په ماڼۍ کې واده وکړ او په ۲۷کلنۍ د ۱۲۹۷ل کال (د۱۹۱۹ کال دفبروري ۲۸) د جمعې په ورځ د افغانستان پاچاهۍ ته غوره شو. هغه له لس کلنۍ پاچاهۍ وروسته د۱۹۲۹زکال د مې دمېاشتې په ۲۴ نېټې دې ته اړایستل شو چې هېواد پریږدي او ایتالیا ته ولاړ او وروسته له ۳۱ کالود بې وزلۍ ژوند له تیرولو د۱۹۶۰زکال د اپریل دمیاشتې په ۲۵ چې د ۱۳۳۹ل کال د غوایي د مېاشتې له ۵ سره سمون خوري دسویس په هېواد کې دسترگې دسرطان دناروغۍ له امله سترگې له نړۍ وتړلې او دهغه دوصیت پربنسټ، جنازه یې افغانستان ته راولېږدول شوه او په جلال آباد کې دپلار ترڅنگ خاورو ته وسپارل شوه
د هېواد نامتو تأریخ لېکونکی ارواښاد غبارمني چې ددغو قانوني موادو روح دا وه چې په عملي ډول پلي کېدل او د درغلنې له ککړوالي، ځان ښودني او چل څخه پاک ول.د بېلگې په ډول مذهبي لمانځنې اودودونه او د امامېه مذهب دلارویانو تکېه گاه گانې آزاده شولې. د کندهار، غزني ، جلال آباد او د کابل د پوهنې په ټولنه کې دافغانستان د هندوانو یویو ټاکل شوي استازي ته ځای ورکړل شو چې په اداري چاروکې د برخې څښتنان شول اود هندوانو له پگړیو د ژیړرنگ خنډ اود هغوی د جزیې د پاتې پیسو برخه (د شاه امان الله خان د ۱۲۹۹ ل کال =۱۹۲۰ز کال د فرمان له مخې) لېرې شو. (۹) او د هندوانوماشومان په ملکي اوپوځي ښوونځیو (د حبیې او حربیې لیسې) کې ومنل شول او نورد توکم، ژبې، مذهب، ټبراو ډلې له مخې، نژادپالنې اوتوپیرپالنې ته ځای نه وو،دمحمدزیوپرپله پسې (مستمري) اوټبرنی وړیا تنخوا اود خانانواوملایانومخواکۍ (امتیاز) ته د پای ټکې کښېښودل شو او ولس په حقونوکې له یو بل سره برابروگڼل شو(۱۰). د دنمارکي پوه استااولسن په وینا: د افغانستان په اساسي قانون کې د افغانستان وگړوته هغه حقونه ورکړل شوي ول چې کټ مټ د لوېدېځو لیبرالو هېوادونو په قانونوکې ول. د(افغان) ولسي اوملي پیژاند یاهویت د برابروحقونود خوندوي کولوله لارې د هېواد ټولووگړو ته ورکول کېده.د افغانستان په ټولنه کې اساسي قانون یو انقلاب وو، او دغه قانون نه یوازې د هېوادوالو پرمدني حقونود منښتې گوته ایښودله، د دولت چلونکی ځواک یې سمبالاوه او د کابینې پازوالي یې روښانوله بلکه د پاچا واک یې رالنډواوه اود(۷) مادې پربنسټ دپاچاواک یې د قانون ترسیوري لاندې راوست او په افغانستان کې دیواړخیزې دودیزې شخصي ناتارگرې واکمني پرځواک یې د پای ټکی کښېښود. (۱۱)
کله چې شاه امان الله په دندوکې د قانون پلي کولو ته ملاوتړله دهغه پروړاندې د دښمنیواودمخالفت د ټغر لمنه پراخه شوه. هغه څه چې پاچا نه منل د خپلوانواو نورومخورو اغیزمنوکسانو د ملاتړ اومکلفیت بنسټ وو.دلته ده چې کله پاچا د محمدزیود کورنۍ اونوروخانانواواغیزمنوروحانیونو وړیا تنخوا یا مستمري له منځه یووړه، یاکله چې د خپلومورَنیو خپلوانو د زنداني کولو امربه یې ورکاوه معنی یې داه وه چې خلکو ته څرگنده کړي چې ټول وگړي د قانون په وړاندې یوبرابردي اوهېڅ چاته تربل لومړیتوب نه ورکول کیږي اوهرڅوک چې د قانون له اډانې پښه وغځوي نود قانون پربنسټ به جزاء ویني خو د پاچا دغه چال چلند لږترلږه د ستاینې اودرناوي وړ یوغبرگون را ونه پاراوه او له ټبرنیو- توکمیزو دودونوڅخه په وتلومحکوم وگڼل شو.
شاه امان الله خان دولس یاملت ملي یووالي ته لومړیتوب ورکاوه اوکله به یې چې دملي یووالي خبرې کولې نوهېڅکله به یې خپلې ولولې اواساسات نشوای پټولای. په ۱۳۴۰ ل کال کې د کندهار د سفرپه ترڅ کې د لړم د میاشتې اوومه د جمعي په ورځ د جمعی له لمانځه وروسته چې پرخپل امامت یې لمونځ اداء کړ د خرقې مبارکې په جومات کې د لمانځه د خطبې په ترڅ کې د ملت د یووالي په اړه یې ډیرې خبرې وکړې اود خبرو په یوې برخه کې وویل(هرڅوک چې په افغانستان کې ژوند کوي ،پرته له توپيره ورته افغان ویل کیږي. بیا نو دراني ، غلجي اواڅکزي او اوپره څه معنی لري؟). پاچا د (اوپره)د وییکي کارونه دهغو توکمونو اوټبرونولپاره چې گڼې بې خوځښته او بې سره دي ناجایزه اوسپکاوی وگاڼه او کارَونه یې په ټېنگه منع کړه او دغه ټول توپیرونه اوتوپیرپالنه یې د دښمن په لاس کې ترټوله ښه وسله وبلله او ویې ویل:(زموږ د ښمانانو زموږپه منځ کې له دغه تاوتریخوالي څخه ډیره گټه پورته کړې. آه ! چې خپل مټ یې په خپل لاس راڅخه بیل کړی! دړې وړې یې کړو ،ټوټې ټوټې یې کړو اوزموږټول ځواک یې را وزبېښه. په دغه ځای کې د امیر له سترگو اوښکې راوبهېدلې)(۱۲)
شاه امان الله دملي یووالي په اړه د کندهاروگړوته په خپلې یوې بلې وېنا کې وویل:(هندو، هزاره، شیعه، سني، احمدزي،پوپلزي نه لرو، ټول یو ملت یو او هغه هم افغان. ماته ټول افغانان وروڼه دي.)
د خپلواکې اوملي یووالي د ساتنې او له خرافاتو څخه د ډه ډه کولولوپه اړه، وگړوته داعلیحضرت امان الله خان لارښوونې ډیرې اوچتې اوله لوړې پوهې برخمنې خبرې وې. اروپاته د سفرپه موخه د بهرنیوچارود وزارت د ستور په ماڼۍ کې د ولس د گڼو پاړکو یا طبقو ترمخ د خدای په امانۍ په وخت یې وویل:بهرته زماسفریوازې ستاسو په گټه دی اوبس، که رانغلم په یادولرﺉ چې د هېوادساتنه وکړﺉ اویو یوموټي ملت اوسـﺊ. دیوه ناتارگرپاچاترسیوري ژوند ونه کړﺉ.زمالارښوونو ته ښه غوږونیسـﺊ اوپه خرافاتو گروهن مه اوسـﺊ، ځکه یوشمیر ناپوهه ملایانو له دین څخه یو ځنځیرجوړکړی او ستاسوپرغاړه یې دراچولی ، تاسو ته ناسمې لارښوونې کوي او تاسوپه غولونه لمسوي، دخدای اوپیغمبر (ص) له امراولارښوونو سره سم چلندوکړﺉ. هغه څه چې ملایان وایي پرې باور مه کوﺉ. د ښځو پروړاندې له زغم اوزړه سواندۍ څخه کارواخلـﺊ، تاسوټول دیوه هېواد بچیان یاست اوله یو بل سره وروڼه اوسـﺊ. ښځې ستاسو په شان حق لري اوانسانانې دي. له یوې ښځې پورته بله ښځه مه کوﺉ اوماشومان موښوونځیو ته ولیږﺉ اوخپله شتمني دخپلوماشومانو دښوونې او روزنې په لاره کې ولگوﺉ. (۱۳) د اماني د حکومت دټولنیزوسماونویااصلاحاتو دویمه لړۍ هېواد ته د شاه له اوږده سفره وروسته پیل شوه. کله چې شاه د اروپا دپیاوړوچارواکوله چال چلند اود لوېدېځ د تخنیک اوفرهنگ وده په ځانگړې توگه په ایران کې درضاشاه او په ترکیه کې دمصطفی کمال اتاترک د پیاوړوتگلارو له کتلو اغیزمن شوی وو،په افغانستان کې یې دسماونواواصلاحاتودتگلارو په پلي کولو کې له بېړې کارواخیست د ۱۹۲۸زکال د آگست دمېاشتې پر۲۹ نېټه یې یوه یوزرویوه کسیزه جرگه راوبلله او له جرگې سره یې دټولنیزو بدلونونو دلړۍ په چټکولوکې خپلې موخې او هېلې گډې کړې.
شاه لومړی د خپل سفر په اړه گزارش ورکړاوبیایې جرگې ته په افغانستان کې د چټکو ټولنیزو اواقتصادي بدلونونو په اړه خپله د اصلاحاتوتگلاره وړاندې کړه. ددغو اصلاحاتوپه بنسټ کې د ځمکوالۍ اوله ځمکوالۍ مخکې زاړو دودونو اواړېکوته د پای د تکي اېښودنه وه او د هېواد لوړو پاړکو یا طبقو لکه ځمکوالو، توکمېزومشرانو او اغېزمنو روحانيونو چې په هغه وخت کې یې د دولت له اصلاح غوښتونکو تگلارې سره مخالفت کاوه، له خپلې گټې او امتیازڅخه بې برخې کېدل.
د استا اولسن پروینا په (دغه پروگرام کې چې په افغانستان کې یې دروحانیت دواک زړه په نښه کړی وو) د ښځو د چادریو له منځه وړل، دمـُرېدۍ له منځه وړل، په بریتانوي هند کې د دیوبند په مدرسه کې د ملایانو د زده کړو بندیز، له ملایانوڅخه د ازموېنې اخیستنې، پر افغان وگړود تذکرو وېشنې، د سرتیرۍ دورې ته د ځوانانورابلنې، په لومړینو ښوونځیوکې د هلکانو او نجونو گډې زده کړې او بهرته د زده کړو لپاره د افغان ځوانانو لېږنې، د صغیرې نجلۍ د نکاح بندېز او د نجونولپاره (۱۸) کلنۍ د واده د کال اود هلکانو لپاره (۲۲) کلنۍ دواده د کال ټاکنې او نوروحقوقي اوټولنیزو سکالو گډون درلود. (۱۴)
خودغه سماونې اوریفرمونه د ټولنې د روحاني برخې او د لوېې جرگې د محافظه کارې ډلې له غبرگون سره مخامخ شول چې مخکښان یې د شوربازار حضرتان ول او مشري یې فضل عمرمجددي چې خلکو د نور المشایخ په نامه پیژانده وو.
د ایران لوړنومی اونامتو پوه ډاکټرشجاع الدین شفاء په تهران کې د هغه هېواد د مخوَر روحانیت په اړه د انگلیس د وزیرمختار د پټ گزارش له مخې لیکي:(په ایران کې له دربار او دولتي مأمورېنو پرته یوه بله مخوَره ډله هم شته چې تل باید وساتل شي او هغه د علماوو او روحانیونو ډله ده. دغه ډله پراخه او لویه ځانگړې پانگه لري چې د موقوفاتو له لارې ترلاسه کیږي اود ایران په هرگوټ کې روحانیون، مدرسین او طلاب د دغوموقوفاتو له دَرَکه، د امام دونډې او د گڼ شمیرنذرونوله لارې بشپړه گټه ترلاسه کوي. موږ(انگلستان) باید دایران د واکمنې ادارې له لارې په دغې ډلې کې د ننوتلولپاره لاره ومومو نواو باید له هندوستانه یو شمیر سیدان، ملایان او فقیران د شیعه گانو دیني مرکزونو اومتبرکه ځایونو ته ولیږو او کرارکراربه وکولای شو دایران د عالیه روحانیت پاړکه یا طبقه اداره کړو.) [سر هوارډ جونس، په ایران کې د انگلستان مختاروزیر، دانگلیس دبهرنیوچارو وزارت ته پټ گزارش، دانگلستان د بهرنیوچارو دوزارت له خپروشویو لاسووندو څخه رانقل شوې). په همدې تړاو داکټرشفاء یوه بله هم خبره رایادوي.(۱۵)



د خپلواکۍ د گټونکي سروال، هېوادپال اوسرښندویه نومیالي غازي اعلیحضرت امان الله خان
هرگوره د لویې جرگې په دریمې ورځ د ښځو د چادرۍ د آزادۍ خبره رابرسیره شوه. یو شمیرملایانو دښځو له مخ لوڅۍ سره مخالفت ښکاره کړ او هغه یې داسلام داصولو خلاف وبلله. شاه د هغوی په ځواب کې وویل: که څه هم زه ملا نه یم خوپوهېږم چې په اسلام کې سـَتر له غاړې کښته ته ویل کیږي. ملایانو بیا هم د شاه خبره وغندله او شاه ملایانو ته په په عصبانیت وول:( ټول مصیبتونه ستاسو(ملایانو) له لاسه دي. تاسو [له مفتخورانو پرته بل څه نه یاست] هغه څه چې زه غواړم هغه به پلي کړم او ددغه سَتر(برقع � چادري) د لیرې کولو خبره به ان د برچې په مټ پلي کوم، نه په غوړه مالۍ اوخوشامندۍ. باید پوه سـﺊ چې زه یو انقلابي پاچا یم) او بیا یې د لویې جرگې غړو ته په خطاب کې وویل(زما د گران ملت استازو! تاسو ته زما سلا دا ده چې هغه ټول ملت ورسوﺉ او سلا دا ده چې پوه سـﺊ چې په هېواد کې دغه ملایان د خپلو وعظونو له لارې د دښمن دروهې یا دسیسې خپروي. زموږد وروسته پاتې والي لامل هماغه ناڅرگندې او موهومې اوسانې دي چې دوی یې وگړو ته وایي او په دغو قصو زموږ خلک غولوي. زه به د خپل حکومت په وخت کې د دغو ملایانو چاره وکړم،خو تاسو د ملت استازي باید خلک په دغو خبرو پوه کړﺉ چې د گوتوپه شمارد یوشمیر ملایانو په درغلنې چې غواړي زموږملت بدبخته کړي، ونه غولیږي)(۱۶).
د نامتوافغانستان پیژندونکي لودویک ادمک دوینا له مخې: د لویې جرگې په څلورمه ورځ شاه د ملایانو اوملایۍ په اړه خبرې وکړې اوویې وویل چې وروسته له دې هغه کسان چې غواړي ملایي وکړي نو مسلکي ازموېنه به ورڅخه واخیستل شي اوهغه څوک چې په دغې ازموینې کې بریالي نه شي،نوله ملایۍ څخه به بې برخې شي. همداسې هغو بهرنيو ملایانوته چې د هند د دیوبند له مدرسې څخه فارغ شوي اجازه ورنه کړل شي چې افغانستان ته راشي او ملایي دې وکړي، ځکه هغوی بد او اورپکي، پروپاگندچیان ،بهرني اوخاین دي. (۱۷)
ډاکټرکاکړ د منشي علي احمد له قوله وايي: (شاه ټینگاروکړچې دغه ملایان ټول د بهرنیو د دسیسوتراغیزې لاندې راغلي او د دغې خبرې د زباد لپاره یې یوشمیرشواهد هم وړاندې کړل. شاه غوښتل چې دغه ملایان دې ټول له افغانستانه وشړل شي او یا دې په یوې ټاکل شوې سېمې کې تر څار لاندې ونېول شي او ددولتي چارواکو له اجازې دې پرته د وتلو اجازه ونلري)(۱۸)
دلویي جرگې غړي چې گڼ شمیر یې ځمکوال او روحانیون ول پوه سول چې شاه د هغوی له پخوانیو امتیازاتود کمبلې له ټولولو څخه نه یوازې نه غواړي لاس په سرشي،بلکه له صغیرې نجلۍ سره واده منع کوي، او له نارینه وو سره د ښځو برابرحقونه هم غواړي چې گڼې وروسته لدې به ښځې په لوڅ مخ له کورو راووځي (په ځانگړې توگه کله چې شاه د ښځو د نقاب د لیرې کولو خبره اعلان کړه او ملکه ثریا په لوڅ مخ جرگې ته راغله)او کله چې ویې لېدل پاچا ملکان اوځمکواکان ددلالۍ له دندې څخه منع کوي او د بزگرو په منځ کې له دولت سره په اړېکه کې دهغوي اغیزه راټېټوي، نو د شاه له اصلاحي وړاندیزونو سره یې مخالفت پيل کړ. هغو لومړیو کسانو چې د شاه له اصلاحاتو سره د مخالفت سرونه را پورته کړل، له سرحدي لېکې هغه غاړه د نورالمشایخ تر مشرۍ لاندې د شوربازار حضرتانو او له لېکې دیخوا ورور یې محمد صادق مجددي داماني د اصلاحاتو پروړاندې مټي را بډ وهلې. نورالمشایخ د ښځو له مخ لوڅۍ او دهلکانو له ښووني او روزنې سره په کلکه مخالف وو، دهغه له نظره دهلکانو تگ ښوونځي ته سړی کافرکوي .خو رښتیا دا وه چې که هلکان ښوونځیوته تللي وای اوپوهه یې زده کړې وای نو دهغوی د پیرۍ او مریدۍ د هټۍ سودا چا نه اخیستله اویو پوه او رزول شوی هلک دې ته غاړه نږدي چې د مریدۍ پړۍ دې په غاړه کې ورواچول شي.



شاه امان الله غازي خپل ولس ته دوینا په حال کي

د ډیورنډ تړون د حقوقواوسیا ست په تله کی
له ډاکتررحمت ربی زیرکیار ډیره مننه چی د دی اجازه یی راکړه چی دغه کتاب د خپل وبلاګ له لاری نه خپور کړم مننه
لیکوال : ډاکتررحمت ربی زیرکیار
EXAMINING THE DURAND AGREEMENT WITHIN LAW AND POLITICS
By:
By: Dr. Rahmat Rabi Zirakyar Independent Scholar, U.S.A. zirakyar1234@yahoo.com
ترڅوچه پښتونخواخپلواکه شوی نه وی، یوه بی مسولیته اووروسته پاتی سیمه به وی اودهرناورین زړی به پکی کرل کیږی .
ننتوځ
دپاکستان واکمنان په دی پوهیږی چی برتانویانود پاکستان دجوړولوپوری د ډیورنډ لیکی ته د بین المللی لیکی په سترګه نه ووکتلی. پخپله ډیری برتانوی رسمی چینی ددغی حقوقی ادعاسپیانوی کوی . دبیلګی په توګه یوه پام وړرسمی چینه اقتباسوم: په (۱۸۹۳ز)کال کی د ډیورنډ تړون دغه « لیکه دهند د سرحدی لیکی په څیرنه تشریحوی، بلکه دامیر[عبدالرحمان خان ۱۸۸۰ تر۱۹۰۱ ز] دقلمرودختیزواوسهیلی سرحدونواوپه دوه حکومتونوپوری د مربوطونفوذی ساحوحدود تشریحوی، هدف دبرتانوی امریت ارتول دی نه دهند د سرحد.» (۱۹۲۵) :
“ The Line was not described[ in the 1893 treaty] as the boundary of India, but is the eastern and southern frontiers of the Amir’s[ Abdur Raman, 1880 – 1901 ] dominions, and the limits of the respective spheres of influence of the two governments, the object being the extension of British authority, and not that of the Indian frontier.” Military report on Afghanistan ( classified ), general staff, India, Government of India press, 1925, p. 69. Quoted in Louis Dupree, Afghanistan, 1980 edition, p. 767.
امیرعبدالرحمان په انګریزی نه پوهیده. ایا هغه د ډیورنډ دتړون کوم پښتو یافارسی متن لاسلیک کړی دی؟ دشوروی یرغل پرضددافغانانودجهادپه مهال (۱۹۷۹ ـ ۱۹۸۹ز)کلونوکی دډیورنډ لیکه چیرته وه؟ د «پاک» ټکی پخپله دپاکستان په ترکیبی نوم کی طایفوی نظام
(کیسټ سیسټم) منعکسوی، په داسی حال کی چه محمدعلی جناح دهند یانوسره دګډ
حکومت نه ویره لرله ځکه چی دهغه په تحلیل هلته به د برتانویانوله وتلونه وروسته طایفوی نظام رامنځته شی. ایاپه پښتونخواکی پښتانه دطایفوی نظام دبقایاولاندی په کړاواخته نه دی؟ ختیزاولویدیزجرمنی دشمالی اوسهیلی ویټنام په شان یوملت شواوهانکانګ په چین کی خپل شو. ولی پښتونخوالا همهغسی داستعماری اوبی هویته حالت په لوموکی ښکیل ساتل شویده؟ د« پاکستان» په ترکیبی نوم کی دوه ځلی د« الف » توری راغلی دی: اصلا یو آلف
افغانیه تمثیلوله اودوهم الف افغانستان. پښتونخواپه تاریخی، ملی، حقوقی ،
مبارزوی اوکلتوری لحاظ دافغانیی اوافغانستان سره کلک تړاولری، نه دپاکستان سره
بنګالیان دپاکستان دنوم اوتبعیضی سیاست سره په ټکرکی شول اوخپل بنګلادیش یی په (۱۹۷۱) کی جوړکړ.
هندهغه ځای وه چی برتانیه پکی کلکه ټپی کیدلای شوه. ددغه زخم دمخنیوی لپاره برتانیی افغانستان ته داړی چینګی کړی. په بله وینا، دبرتانیی دامپراتوری دفاع په هند کی پرته وه اودهند دفاع په افغانستان کی. د(۱۸۳۸ز) کال په نیمایی کی انګریزانودرنجیت سنګ اوشړل شوی شاه شجاع سره دری اړخیزه تړون وکړ. ددغه تړون له مخی شپږمیاشتی وروسته انګریزانوپه افغانستان ورودانګل خودملی اسلامی پاڅون په مقابل کی یی ماتی وخوړه. د ګندمک تړون (۱۸۷۹ز) چی دافغانستان اوانګریزددوهمی جګړی لمبی یی رسماً غلی کړی په افغانستان وروتپل شو. ددی تړون په اکله په یوه مخفی حکومتی لیک (فا رین دیپا رتمینت، سیکریت) کی چی په لندن کی دهند دچارووزیرته استول شوی و، ځانګړی خوښی ښودل شوی وه :
“ But we thought, and still think, that the arrangements entered into with Yakub Khan and Gandumak were the best that could then be made.”
Lord Lytton and others(Government of India foreign department, Secret) to viscount Cranbrook (Her Majesty`s Secretary for India, 7/1/1880 (Afghanistan), in: Cabinet papers: Cab./class No.37/ piece No.1, 1880, No.1.Public Record office/London.
په دی تړون کی افغانستان په تحت الحمایه (نیمه مستعمره) واوښت : افغانستان په خپل
بهرنی اود فاعی سیاست کی د برتانیی مشوری ته اړشو. دغه شان په ستراتیژیک لحاظ دافغانستان ختیزی اوجنوب ختیزی سیمی د برتانوی هند دکنټرول لاندی ورغلی، اوپه دی ډول افغانستان له دینه محروم شوچی بحرته ازاده لاره ولری. دغه محرومیت په ټول افغانستان کی دراتلونکی اقتصادی پرمختګ او د ملی ټولنې د جوړولو مخی ته یوغټ پاټک واچاوه.
دنیمه مستعمره یاتحت الحمایه حالت په شرایطوکی په افغانستان باندی څه دپاسه دیارلس کلونه وروسته(۱۲نوامبر۱۸۹۳ز) دډیورنډ تړون وروتپل شو. دبرتانیی اوافغانستان داړیکوپه اکله له ارتر جیمس بلفور نه واوری چی دبرتانیی دامپراتورانه سیاست یوه وتلی څیره وه. بلفورچی له ۱۹۰۲تر۱۹۰۵زکلونودبرتانیی ستروزیر(صدراعظم) وه، داسی ویلی وه : « موږدهغه [افغانستان] سره دری غټی جګړی کړی دی.....ددی لپاره چی افغانستان دوست کړواوپه ځان پوری یی وتړو، موږکله زور، کله ګواښ، اوکله بډی(رشوتونه) کارولی وو. افغانستان حتماً دوست نه شو.»
” She was certainly not become friendly.” Committee of Imperial Defence Papers: Cab./ Class No.38/piece No.1;16/12/1902-No.12.
دډیورنډ تړون(۱۲نوامبر۱۸۹۳ز) دجنګ اوګواښ په چاپیریال کی رامنځته شو. ددغه تړون لاسلیک کوونکی دبرتانوی هند وزیرمارتیمرهینری ډیورنډ اوامیرعبدالرحمان خان معرفی شوی دی، خود تړون د دواړوژبوپه متن باندی
لاتراوسه چانه دی لیدلی!امیر عبدالرحمن په خپله ژوندلیکنه لاس لیکونه
کی یوه لیک ته ګوته نیولی ده چه دهغه مهال برتانوی وایسر
ورته استولی وه. عبدالرحمان خان دغه لیک «عملاً یوالتیماتوم»(پراکټیکلي ان الټیماټم) ګڼلی وه. التیماتوم ته وروستنی غوڅه غوښتنه ویلی شو.
ددغی غوڅی غوښتنی ردکول یانه منل په ضمنی ډول دامانالری چی مذاکره به تم کیږی، یا په بین الدول حقوقوکی دیپلوماتیک اړیکی به غوڅیږی، اویاخوداچی جنګ به راپاروی. په بله وینا، التیماتوم له یوچانه کلکه وروستنئ غوښتنه ده چی که په ټاکلی وخت کی هغه څه ونکړی چی په غوښتنه کی خوندی شوی دی، پرضدبه یی دمطالبه کوونکی له خواعمل وښودل شی. ولولی :
Black`s Law Dictionary, 7th
edition. Minn.: west Group, 1999; Dictionary of Law. Second ed. Editor P.H. Collin. Chicago and London: Fitzroy Dearborn publishers, 1999.
دامیرعبدالرحمان خان په ویناء د برتانوی وایسراپورتنی لیک :
“Was practically an ultimatum, to the effect that
خوبرتانوی هند دامیرعبدالرحمان خان« مشوره تقد یرنکړه » :
” But my advice was not appreciated, and the[ British] Indian Government was so anxious that they expelled my officials from Bulund Khel and Wana Zhob by force and threat of arms.”
Mir Munshi Sultan Mohammad Khan(ed.), the life of Abdur Rahman, Amir of Afghanistan. 2 vols second vol; London 1900, pp.156-159
په هند کی د برتانوی حکومت مسولانوامیرعبدالرحمان ته اخطارورکړچی که دبرتانویانو وړاندیزمنی یایی نه منی، داپریکړه به حتمی وی چی کومه سیمه دافغانستان د پادشاهۍ برخه ده:
“ Whether you accept this offer or not, it will be necessary to decide what territory does and what does not, from part of the Kingdom of Afghanistan.” Lansdowne papers, 16 August 1892, Enclosure Viceroy to Amir, 23 July 1892= Political and secret letters from India, No.155, quoted in L.Harris, British policy on the North-West frontier of India, 1880-1901, Ph.D., London 1960, p.117
هینری لانسډون دهندوایسراوه (۱۸۸۸ـ ۱۸۹۴ز) .
له نن نه یوسل لس(۱۱۰) کلونه وړاندی د(۱۸۹۷ز) کال په نیمایی کی د وزیرستان په مداخیلوکی د ډیورنډ دکرښی پرضد کلک وسله وال پاڅون پیل شو، اوورپسی د خیبر، مومندو، ملکنډ، باجوړاوچترال پوری وغځیده اویوکال دوام یی وکړ. د پښتنود دغه پاڅون په ضدانګریزی ښکیلاک یوډ یر سپیره عکس العمل وښود: وایسرا سردار جورج کرزن (۱۸۹۸-۱۹۰۵) د شلمی پیړی په پیل کی په (۱۹۰۱ز)کال کی شمال لویدیزه سرحدی صوبه راوتوږله .
North-West Frontier Province (NWFP)
ددغی استعماری پروژی دراویستلواواداره کولو لپاره ولولئ، پ لندن کې د ډاکترۍ
دعلمی د رجی دلاس ته راوړلولپاره دوه تیزیسونه:
L. Harris, ibid., 347- 384; L.Baha, The Administration of the North-West Frontier Province, 1901-1919, Ph.D., London 1968
دشمال غربی سرحدی صوبی استعماری نوم دپاکستان دواکمنانولپاره دومره سپیڅلی دی چی ترنن پوری یی ساتلی دی. د دغه استعماری نوم ساتل ښیی چی پاکستان لړزانده هویت لری او د تاریخی کمښت په مزمنه(کرانیک) ناروغی اخته دی.
د ډیورنډ د تړون حقوقی او سیاسی بحث
په تیربحث کی موولیدل چی انګریزی استعمارپه څومره چل ول اوزوراوګواښ(تهدید) سره دډیورنډ رټلی تړون په امیرعبدالرحمان وروتاپه. دبل دولت په مقابل کی زورکارول دتوافق کمښت منعکسوی، خودبین الدول حقوقوله مخی رامنځته شوی قرارداد د ارادوتوافق منعکسوی. تړون(قرارداد) لږترلږه ددوه اړخونوترمنځ باید دمعینی یامشخصی موضوع په اکله په توافق ولاړوی اوباید دغه توافق په څرګنده ژبه کی خوندی شوی وی. د تړون دموضوع صراحت عموماً په بین الدول حقوقوکی دتړون داتبارشرط جوړوی. یانی یوتړون هغه مهال بین الدول اتبارګټلی شی چی موضوع یی په کافی کچه څرګنده وی. په بله وینا که دتړون موضوع دومره غیر صریح وی چی پخپله تړون کوونکی نه پوهیږی چه پرڅه یی توافق کړی دی، تړون اتبارنشی ګټلی. د ډیورند په تړون کی د تړون والو(مارتیمرډیورنډ او
(ډیفینیټ ټرمز) امیرعبدالرحمن) ترمنح دتړون موضوع نامعینه ده اوهلته صریح الفاظ
نه دی کارول شوی. داادعا هغومره چی اسانه ده، هغومره یی ډکول اوغښتلی کول اسان کارنه دی. خوزه به زیاروباسم چی د ډیورنډ تړون ول په ول راوسپړم اودلوستونکی سره د دغه رټلی تړون په حقوقی سفرکی پړاوپه پړاووګرځم :
( لومړی)
دډیورنډ تړون دامیرعبدالرحمان (۱۸۸۰ـ ۱۹۰۱ز) سره وشو،خوافغان ملت یی په مقابل کی پاڅون وکړاوپه ورځنی ژوند کی یې ونه مانه. دهغه ځوی امیرحبیب الله خان (۱۹۰۱ـ ۱۹۱۹ز) په خپلولیکونوکی چی په هند کی د برتانوی وایسراګانو په شخصی سندونوکی خوندی شوی دی، زماادعاغنی کوی چی د ډیورنډ تړون مبهم وه. په دغولیکونوکی داسی معلومیږی چی برتانیی دډیورنډ تړون ته دیوشخصی تړون په سترګه کتل چی د مارتیمرډیورنډ اوعبدالرحمن ترمنځ شوی و :
“Firstly, I give proof according to the rules and idioms of Persian that the Treaty concluded by Sir Mortimer Durand was not personal, but international ( daulati, lit. existing between two governments)…..you have come to the conclusion that the wording of the Treaty is a translation of the English text, and that, according to English idiom, such is the case”
Curzon collection, India office library, quoted in Rahmat R. Djan-Zirakyar, Stammesgesellschaft, Nationalstaat und Irredentismus am Beispiel der Pashtunistanfrage. Ph.D. Thesis, Frei Universitaet Berlin, Germany. Haag+Herchen Verlag, Frankfurt am Main 1978, p.44 (Tribal Society, National State and Irredentism Exemplified by the Pashtunistan Issue. Ph.D. Thesis, Free University of Berlin, Germany, 1978, p. 44)
سردار جورج کرزن وایسرا و (۱۸۹۸تر۱۹۰۵).
امیرحبیب الله «اریان» شوی دی چی وایسرا« په نقشه کی تیروتنی» پخپله دتړون دنادرستۍ ثبوت ګڼی :
” It is a matter of surprise that your Excellency considers the errors in the map as a proof of the agreement being incorrect.”
Ampthil Collection, Habibullah to Curzon, 13/3/1904, quoted in Djan-Zirakyar, ibid.
سردارامپتیل دسردارکرزن درخصتی پرمهال(۴/۳۰ تر ۱۹۰۴/۱۲/۱۲) عامل وایسراوه.
( دوهم)
د ډیورنډ د تړون په متن کی مهم ټکی دادی چی د صراحت په ځای ډیرپه ابهام ولاړدی، اودمهموالفاظوابهام زماادعاتقویه کوی چی د ډیورنډ دتړون موضوع مبهمه ده اوله دی امله د دغه تړون په اتبارکی شک دی. په ډیورنډ تړون کی یوه سریزه اواوه (۷) مادی خوندی شوې دی .
، یوځل د«فرنټیر لاين» یوځل د «باونډری» ، «فرنټیر» په تړون کی څلورځلی د
،یوځل د«باونډری لاین» او یو ځل د«بورډر» ټکی خوندی شوی دی.
( دډیورند دتړون پښتوژباړی لپاره ولولی، لپه، د څرک مدنی اوکلتوری ټولنی دری میاشتنی خپرونه، پرله پسی شپږمه ګڼه، د۱۳۸۵ لمریزکال ژمی اود(۲۰۰۷ز) کال د جنوری، فبوری، مارچ ګڼه، مخونه : ۱۸ تر۱۹. ژباړن پوهاندډاکترمحمدحسن کاکړ). دډیورنډ دتړون په سیریزه کی د«فرنټیر» اوورپسی د «ریسپیکټیو سفیرز آف اینفلواینس» ټکي
خوندی شوی دی. (سرحدی سیمه...اوددواړو دنفوذ د ساحو حد). په انګریزی کی «فرنټیر» دسرحد ی سیمی په ماناکارول کیږی، نه د سرحدی لیکی په مانا.
یوبعده(یوڅنډیزې) لیکی ته«بونډري» یاپه زیات وضاحت سره په انګریزی ژبه کی
ویل کیږی «باونډري لاین».
Boundary or boundary line
داچی دتړون په سریزه کی دنفوذدساحو ټکی هم کارول شوی دی سړی دې
پایلی (نتیجی) ته رسیږی چی د ډیورنډ تړون دنفوذ دساحو(داغیزد سیمو)په ټاکلوراڅرخیده، نه د یوبعده لیکی په ماناچی چی د دولتونوسیمه ییزحاکمیت تمثیلوی. په بله وینا، د نفوذ د ساحی ټاکل دامانا نه لری چی افغانستان به د دغی سیمی دملکیت حق بایللی وی . په دی ډول د ډیورند تړون په سیمه کی په نفوذ راڅرخی، نه د سیمی په ملکیت. دغه ارزون په هند کی د برتانوی واکمنانوپه لیکونوکی هم لیدل کیدلی شی.
“ We [ the Government of India] have assumed a measure of responsibility for the peace of the Afghan border which has not hitherto been ours, and which under present arrangements, we have no adequate means of discharging…. While we emphatically repudiated all intentions of annexing tribal territory, we desired to bring the tribes…further our influence….it is desirable that some form of tribute should be taken from Waziri tribes within our sphere of influence.” Letter from Government Of India to H.H. Fowler, Her Majesty`s Secretary of state for India, 10th July 1894, quoted in Djan-Zirakyar, p. 45.
“ The Durand convention has to my mind given from and shape to much that before was vague. We have said distinctively that all these… are in our sphere of influence.” Elgin papers 1895, quoted in ibid.
بروس ایلجین دبرتانیی وایسرا(۱۸۹۴ـ ز۱۸۹۸) په یوبل لیک کی هم وایی چی د ډیورنډ تړون « د نفوذ اړوندې ساحی» ټاکی :
“ The Durand agreement was an agreement to define the respective spheres of influence of the British Government and of the Amir” quoted in ibid., from Hassan Kakar, Afghanistan: A Study in International Development 1880-1896, Kabul 1971, p.112.
ته ورته ده(۱۹۶۸ز) :M.Phil. دکاکړدغه لیکنه په لندن کی دهغه دماسټری تیزس
The Consolidation of the Central Authority in Afghanistan under Amir Abd al-Rahman Khan , 1880- 1896( Master of Philosophy, London 1968).
دغه شان ولولی:
Louis Dupree, Afghanistan, New Jersey: Princetion, 1973, p. 427.
ورته ارزونو نه په مهموانګریزی کتابونوکی هم د پام وړدی.
O. Caroe, The Pathans, 550 B.C.- A.D. 1957, London and New York, 1964, pp. 381-82 and p.387; C.C. Davies, The Problem of the North – West Frontier 1880 – 1908, Cambridge, 1932( Ph. D.), p. 185; A. Fletcher, Afghanistan, Highway of Conquest, Ithace, New York, 1965.
ددغه امریکایی محقق فلیتچرپه اند دډیورند سرحد « د ټاکلی لیکی په کچه ډیردنفوذ ساحی» ټاکی :
” Spheres of influence rather than a fixed border” ( p.247)
پخپله دامیرعبدالرحمان خان ویناهم ښیئ چی سرحدی لیکه د نفوذپه ساحه راڅرخی :
“I requested the viceroy to send me the map, having marked out the boundary lines as they proposed to decide them approximately, to show me which parts of Yaghistan ( the land of the unruly) they proposed to take under their influence and sphere.” Mir Munshi Sultan Mahomed Khan(ed.), the life of Abdur Rahman, Amir of Afghanistan, 2vols. , vol.2, London 1900, quoted in Djan- Zirakyar, op.cit., p.218. footnote#43.
(دریم)
ټکی دی،Interference په ډیورنډ تړون کې دریم ټکی چی مشکلات راپیداکوی د چی مداخله یا لاس وهنه ورته ویلی شو. دغه ټکی دری ځایه (په دوهمه ، دریمه اوپنځمه ماده) کی راغلی دی. د سرحد د صوبی(نورت ویسټ فرنټیر پرووینس) وروستنی برتانوی
( دي پټانز) کې لیکی چی : په خپل مهم کتاب ګورنراولاف کیرو
د ډیورنډپه تړون کی دهندسره دافغانستان لیکه(بورډر) دیوی سرحدی لیکی په څیرنه ده،
سرحدی لیکه ده ـ داهغه لیکه ده بلکی دامیرعبدالرحمان خان د« قلمرونو»
نه کوی. چی دتړون یواړخ به هم په هغه بله خواکی « لاس وهنه »
د سرداراولاف کیروپه اند، برتانوی حکومت نه غوښتل چی « قومونه په اداری نظام کی جذب کړی » پخپله له ګورنرسرداراولاف کیرونه واوری :
” It is true that the agreement did not describe the line [Durand Line] as the boundary of India, but as the frontier of the Amir`s dominions and the line beyond which neither side would exercise interference. This was because the British Government did not intend to absorb the tribes into their administrative system.” Quoted in Djan- Zirakyar, op. cit.,p.46.
افغانستان له لاس وهنی(مداخلی) نه «وسله واله لاس وهنه» پوهیده، نه تبلیغاتی فعالیت چی بایدافغانستان یی اخوا د خپل نفوذ دخوندی کولولپاره وکړی. د(۱۹۲۱ز) کال د نوامبرپه (۲۲) نیټه د«ګاونډیتوب» داړیکوتړون په کابل کی دانګریزانوسره لاسلیک شو. که څه هم دغه تړون د دری کالونولپاره وه، دهند دخپلواکی پوری (۱۹۴۷زییز کال) یی چلن لاره.
Ludwig Adamec, Afghanistan`s Foreign Affairs to the Mid-Twentieth Century, Tucson, Arizona, 1974, p.91
ددغه انګلو ـ افغان تړون چی دکابل دتړون په نوم یادیږی، دیولسمی (۱۱) مادی له مخې باید دتړون دواړه خواوی په قومی سیموکی په (عسکری عملیاتو) یوبل مخکی له دغوعملیاتونه خبرکړی. یوه بله مهمه رسمی برتانوی چینه هم دغه «لیکه د[برتانوی] هند د سرحدی لیکې په څیر نه تشریحوی، بلکی د امیر [عبد الرحمن،۰ ۱۸۸ تر ۱۹۰۱] د قلمرو د ختیزو او سهیلی سرحدونو او په دوه حکومتونو پوری د مربوطو نفوذی ساحو حدود تشریحوی. هدف د برتانوی ا مریت ارتول دی، نه د [برتانوی] هند د سرحد .» (۱۹۲۵).
“The Line was not described[in the 1893 treaty] as the boundary of India, but as the eastern and southern frontiers of the[Amir’s[Abdur Rahman,1880-1901]dominations, and the limits of the respective spheres of influence of the two governments, the object being the extension of British authority, and not that of the Indian frontier.” Military Report on Afghanistan (Classified), General Staff, India, Government of India Press, 1925, p.69. Quoted in Louis Dupree, Afghanistan, 1980 edition, p. 767.
« څلورم»
دی چې د لیکې د ویستلو په موضوع راڅرخی. په ډیورنډ دابل کړکیچن ټکی«ډیمارکیشن»
تړون (لومړی ماده) کی «مل شوی نقشی» ته ګوته نیول شوی ده چی «بیاخلق نشوه»، یانی
ولولی: «ناټ ریپروډیوسډ»
C.h.U. Aitchison (ed.), A Collection of Treaties, Engagements and Sanads Relating to India and Neighboring countries. Calcutta 1929 – 1933, vols.12 and 13, pp.256 – 257, Djan – Zirakyar, op. cit., p.218, footnote #48.
هیریس په لندن کی د خپلی ډاکټرۍ په تیزیس کې لیکی: «په واقعیت کې د قوم د ویشلو په اکله د [ډیورنډ] د تړون یواځینی ثبوت هغه لیکه ده چی د تړون په نقشه ویستل شوی ده، او امیر[عبد الرحمن] دغه نقشه نه ده لاسلیک کړې»: In his Ph.D. Thesis, L. Harris writes: “In fact the only evidence of an agreement to divide the tribe was the line drawn on the Convention map, and this map the Amir had not signed.”( Harris, British Policy on the North-West Frontier of India, 1889-1901, Ph.D., London 1960, p. 239 , quoted in Djan-Zirakyar, ibid.
)، دافغان پاچهانوPSLI «له هندنه د رارسیدلوسیاسی اومخفی لیکونوملونو»، یاداشتونه (
(امیرعبدالرحمان خان اوحبیب الله خان)څرګندونی،اوپه هند کی دبرتانوی وایسراګانو شخصی اسناد ښیی چی د ډیورنډ د تړون مقررات څومره مبهم اوغیری دقیق دی: سردار
چی په برتانوی هندکی وایسراوه (۱۸۹۸ ـ ۱۹۰۵ز)، لیکی: « پوښتنه داده چی Curzon
په دننه کی د ه که په بهرکی.... اوتقریبی کرښه کام ډکه د برتانوی سرحد «فرنټیر»
چی په نقشه کی ویستل شوی ده...د خوراګډې وډې، بی دقته اوغیری
علمی نوعی» نمونه ده :
” .... The rough line drawn upon the map.... is of the most haphazard, careless, and unscientific description.” Curzon Collection/India office Library in London, quoted in Djan – Zirakyar, ibid., footnote 49.
له امیرعبدالرحمان خان نه هم واوری: ستاسی نقشی ټولی غلطی دی.زه پوهیږم.زه هلته وم
” Your maps are all wrong. I know I have been there”. Amir quoted in Harris, op. cit., pp.132-133.
دلیکی دویستلونشتوالی په مهمودوهمی اثاروکی هم تأیید شوی دی :
Kh. A. Abawi, Der kampf des Pachtunischen volkes um die Unabhangigkeit seiner Heimtat Pachtunistan: Ein Selbstimmungsproblem in Zentralasien. Dissertation, Freiburg, Germany, 1962, p.48; Caroe, The Pathans, op.cit., pp. 463 – 464; A. Lamb, Asian Frontiers. London 1968, p. 91
پورتنی بحث زماادعاکلکوی چی د لیکی دغځولوموضوع اصلاً مبهمه پاتی شوی ده .
( پنځم)
د کړکیچ بل ټکی دادی چی ایا د ډیورند د تړون ډکون(محتوا) په ورپسی نوروتړونونو
کی تعدیل شوی وه؟ دامیرعبدالرحمن له مړینی (۱۹۰۱ ) نه وروسته د برتانوی هند حکومت په دی ټینګاروکړچی تیرقراردادونه د امیرعبدالرحمن سره په شخصی سویه شوی وواوله دی امله د نوموړی د ناستن یانی د نوی واکمن (امیرحبیب الله) سره د نوو مذاکرو تابع دي. انګریزانو هڅه وکړه چی په سرحدی سیمه کی لاسوهنه(مداخله) وکړی. هغوی په افغانستان غټ زورواچاوه:
یی پری وتړلی اودوسلوواردول یی پری منع کړل خو خپلی مالی مرستې«سبسیډي»
امیرحبیب الله ورته تسلیم نشو. لویس ډبلیوډین چی دبرتانوی هنددبهرنیوچارووزیر
وه د(۱۹۰۴ز) کال د ډ سمبرپه (۱۳) نیټه د «نږدی» دری سوه کسیزهیت سره کابل ته راغی چی د برتانیی د زبرځواکی دریځ وښئ . ولولی دالمانی مورخ ییکل لیکنه :
H. Jaeckl, Die Nordwestgrenze in der Verteidigung Indiens 1900 – 1908. Koelen und Opladen 1968, p. 79; for Dane – Mission see L.W.Adamec, Afghanistan 1900 – 1923: A Diplomatic History Berlkley & Los Angeles, 1967,p. 39ff.;L.W. Adamec, Afghanistan’s Foreign Affairs to the Mid-Twentieth Century : Relations with the USSR, Germany, and Britain, 1973, p. 10
لوویس ډین نږدی څلورمیاشتی وروسته د(۱۹۰۵ز) کال دمارچ په ۲۱ نیټه دکابل تړون لاسلیک کړ. برتانویان په خپلوموخو(هدفونو) کی پاتی راغلل: په څټ شوی مالی مرستی بیرته پیل شوی، اوژمنه وشوه چی د افغانستان په داخلی چاروکی به لاس وهنی نه کیږی. لوویس ډ ین خپل حکومت په غوږووهه چی دغه تړون بیاپه خطرکی دی چی که په سرلیک کی یې د تجدید (رینیول) پر ځای ادامه (کنټینوانس) ونه کارول شي .
ولولی :
Jaeckel, ibid; p.86
دبرتانویانودا د ریځ چی دډیورنډ د تړون داوومی(۷) مادی سره سم دافغانستان نوی واکمن حبیب الله ته دمالی مرستی له تعهد نه یی سرغړولی و ، سړی ته داحقوقی پوښتنه راولاړوی چی ایادغی برتانوی سرغړونی افغانستان له تحت الحمایه (نیمه مستعمره) حالت نه خلاص نکړچی دګند مک په تړون کی پری ور تپل شوی و(۱۸۷۹ز) کال ؟ د جرمنی مورخ ییکل په اند:
ښیی.» (څوایشنایدیګکا یټ) « دغه ساده ملاحظه د برتانوی دریځ دوه خولتوب
( همدغه اثر، مخ ۷۲). دبرتانیی دبی باوره دریځ لپاره ولولی. دافغانستان دهغه مهال دپاچا
سره چی د ییکل حبیب الله نظردډیورنډدتړون په اکله اودنوموړی ډیالوګ د لویس ډین
په همدغه اثرکی خوندی شوی دی Jaeckel, ibid, pp. 83-84 and 125
دډیورنډ د تړون دتجدید یاتمدید په اکله ددواړوخواودحقوقی دریځونودانډول کولولپاره یوه کږه لارغوره شوه، اوهغه داچی دکابل د تړون (۲۱مارچ ۱۹۰۵ز) په انګریزی ژباړه کی ددغه تړون سرلیک« کاملاً» وخوړل(حذف) شوـ همدغه اثرمخ ۸۶ . په دغه تړون کی دواړو لاسلیک کونکوځانونه موظف وګڼل چی د پخوانی امیرعبدالرحمان خان اودبرتانوی هندترمنځ توافقات به رعایت کوی بی له دی چی موضوع یی بیا وټاکی. په ډیورنډتړون کی
په سترګه کتل امیرعبدالرحمان خان ته په نسبتاً ټیټ لقب « والاحضرت» (هیز هاینیس)
شوی وو، خودکابل په تړون (۲۱مارچ ۱۹۰۵) کی دامیرحبیب الله خان لقب«اعلیحضرت» (هیز ماجیسټي) ته جګ شو.عظمت طلبی داستعمارفطرت دی. دغه فطرت دهغه په لیکلی
رسمی راشه درشه کی هم لیدل کیږی. دبیلګی په ډول، که له یوی خوایی امیرعبدالرحمن په نسبتاً ټیټ لقب «والا حضرت» مخاطب کړ، نوله بلی خوایی دهمدغه امیرځوی امیرحبیب الله په لومړی نړیواله جګړه کی دافغانستان دبی طرفی په اړوندکی دانګریزپاچاجورج په یوه
ونازول شو. په رسمی مکاتبه کی دغه لیک (۲۴سپتمبر۱۹۱۵ز)کې په اعلیحضرت
واقعیت درسمی پيژندنې عملی، پراګماتیک څنډه ښیی . ولولی
Jaeckel, ibid., pp.92-93; Adamec, Afghanistan 1900- 1923, op.cit.,Appendix 11, no.6, p.205( quoted in Djan-Zirakyar, p.219, footnote #55).
امریکایی مورخ ادمیک په خپل یوبل مهم کتاب کی دبرتانیی دپاچاپنځم جورج پورتنی لیک ته داسی ګوته نیولی ده
” This letter constituted a rare case of direct communication between a British monarch and an Afghan ruler, who usually had to deal with the viceroy of India.” Ludwig Adamec, Afghanistan’s Foreign Affairs, op.cit.,p.36.
د(۱۹۱۹ز) کال داپریل په میاشت کی امان الله خان دافغانستان خپلواکی اعلان کړه. لودویک ادامیک په خپل پورتنی کتاب(دافغانستان بهرنی اړیکی) کی لیکی چی امان الله خان دافغان اوانګریزدریمه جګړه یانی په ۱۹۱۹زییز کال کی دافغانستان دخپلواکۍ جګړه د سرحد دپښتنو په مټ وګټله :
” Manuela had been successful in the Third Anglo – Afghan war primarily because of the assistance he received from Afghan tribes in the
انګریزان دسرحد دقومونواوافغانستان ترمنځ په یووالی اوزورپوه شول. په کابل کی ددوستی له تړون (۱۹۲۱ نوامبر) نه نږدی یوکال وروسته انګریزانود(۱۹۲۲ز) کال په ډ سمبراو (۱۹۲۳ز) کال په جنوری کی په وزیرستان کلکی ځمکنی اوهوایی بمباری وکړی. په دغه اړه لودویک ادامیک دهغه وخت دوایسرا ویناداسی اقتباس کړیده :
“ air operations on a large scale previously unknown on the frontier.” (ibid., p.93, quoted from R.R.Machonachie, A précis on Afghan Affairs, 1919-1927, secret document, India office Library, London( Government of India Press, 1928, pp.92,94.
سر ریچارډ میکناکی په کورم سیمه کی دبرتانوی هند پولیټیکل ایجنټ و او بیا د محمد نادر
شاه دحکومت په مهال په کابل کی د برتانیی مختاروزیرشو.
د(۱۹۲۳ز) د جنوری په ۳۱ نیټه دافغانستان حکومت په وزیرستان باندی دهند دبرتانوی حکومت بریدونه رسماً وغندل اود دوستی د تړون(۱۹۲۱ کال نوامبر) دیولسمی مادی دمقرراتواود دغه تړون د ملونوپه ضدیی وګڼل. ولولی: لودویګ ادامیک، دافغانستان بهرنی اړیکی، مخ ۹۲) .
د(۱۹۱۹ز) کال په اپریل کی امان الله خان دافغانستان خپلواکی اعلان کړه. څلورمیاشتی وروسته دهمدغه کال په اګست کی په راولپنډی کی دسولی تړون لاسلیک شو. دهغه دپنځمی مادې له مخی، افغان حکومت « هندی ـ افغانی سرحد» یانې «اینډوـافګان فرنټیر»چې تیر
امیرمنلی و، ومانه. ددغه تړون دمتن لپاره ولولئ:
Aitchison(ed.), A Collection of Treaties, op.cit.vol.13pp. 286-287
د دغه تړون د جرمنی ژباړی لپاره ولولی
M.Gh.Massoun, Der voelkerrechtliche Status von Afghanistan, Dissertation, Hamburg, 1960, p.124.
امریکایی مورخ اوافغانستان پیژندونکی لودویګ ادامیک لیکی چی:
“ During the reigns of both Abdur Rahman and Habibullah the government of India had insisted that its agreements with Afghan rulers were personal rather than dynastic, therefore,Amanullah was Britain.”
Adamec, Afghanistan`s foreign relations,op.cit,pp.47-48.
دراولپنډی دسولی په تړون کی (۸ـ۸ـ۱۹۱۹) د افغانستان استازی علی احمد خان و، اوبرتانوی استازی سر ایچ ګرنټ و. ددغه تړون سره په خپل مل شوی لیک کی استازی ګرینټ
لیکلی وه: « ..... تاسی راته ویلی ووچی افغان حکومت نه غواړی چی توافقات تجدید
(رینیو) کړی، دکوموله لاری چی تیرامیرمنلی ووچی په خپلوبهرنیوچاروکی به په بشپړ
ډول د برتانیی دحکومت مشوره تعقیبوی. ماله دی امله په دغه ټکی ټینګارنه دی کړی، او
هیڅ یادونه یی په تړون کی نه ده شوی. په دی اساس ذکرشوی تړون اودالیک افغانستان په
خپلودنننیواوبهرنیوچاروکی رسماً «ازاد او خپلواک» پرېږدي. امریکایی تاریخپوه لودویګ
ادامیک زیاتوی چی دافغان اواوانګریزدریمی جګړی(ټول تیرتړونونه لغوه کړل)
” Moreover, this war cancelled all previous treaties.” Ibid. p.91
امان الله خان چی دغه تړون ولید، خپل اخښي او مامازي علی احمد خان ته په غصه شو، په کورکی یی بندی کړاووسله وال عسکریی ورته دهغه دکورپه شاوخواکی موظف کړل چی که له کوره راووت، ویی ولی(دامعلومات می دکاندیداکاډمیسن محمداعظم سیستانی له خولی لاسته راوړل(تیلیفونی مرکه ۲۰۰۷زکال داګست ۲۷ نیټه).
دسولی له تړون ( ۸/ ۸/ ۱۹۱۹ز کال) نه څه دپاسه دوه کالونه وروسته د(۱۹۲۱ز) کال دنومبرپه (۲۲) نیټه دبرتانویانوسره دکابل تړون رامنځته شوچی د«دوستی تړون» یاد
«ګاونډیتوب» دروابطوتړون هم ورته ویل کیږی. ادامیک لیکی چی دغه تړون د«دوستی
دتړون» په کچه ډیرد « ګاونډیتوب» داړیکېو تړون دی
“…treaty of
ددغه تړون په دوهمه ماده کی، دواړوخواودسولی دتړون(اګست ۱۹۱۹زکال) پنځمه ماده تائید کړې ده، خو دلته بیاهم د سرحد(فرنټیر) په ټکی رڼا نه ده اچول شوی
د دوستۍ د تړون (نومبر ۱۹۲۱) څلورم نمبر مل هغه لیک دی چی دتړون برتانوی استازی دافغانستان دبهرنیوچارووزیرته استولی واود دغه تړون سازوونکی برخه جوړوی . که دغه مل د تړون دیوولسمی (۱۱) مادی سره غبرګ مطالعه شی ، سړی په اسانی سره دوه مهم ټکی لیدلای شی
(الف) : دافغانستان له نظره په سرحدی سیمه کی مداخله یواځی په عسکری مداخلی راڅرخیده، نه په تبلیغاتی، سیاسی مداخلی چی په سیمه کی دافغانستان نفوذوساتی
(ب):برتانویانودخپلواک افغانستان سره ومنل چی دسرحد داوسیدونکوسره به علاقمندی لری. د متن لپاره په جرمنی اوانګریزی ژبوولولی
Massoun, op. cit., p. 137; Atchison, op.cit, p. 296
د(۱۹۲۹ز) کال په جنوری کی یوناڅاپی سړی چی دکوردغلا له امله په پاړه چینارکی د یولسو(۱۱) میاشتولپاره بندی شوی و، دامان الله خان په مشری دافغانستان خپلواک دولت رانسکورکړاود « خادم دین رسول الله » دادعالاندی یی په افغانستان کی نهه میاشتی(جنوری تر اکتوبر۱۹۲۹) ګډوډی وچلوله. دغه ناڅاپی سړی حبیب الله خان نومیده چی په بچه سقاو مشهورشوی واو د یوه پوه کوهستانی ملی ګرافغان له خولی به یی ځان «شیرکوهستانی» هم ګاڼه . ( دغه ملی ګرافغان ماته دغه معلومات د خپل پلارپه حواله راکړل)
پوهاندلودویګ ادامیک کاږی چی د بچه سقاوواکمنی د سرحد په دواړوخواوکی قومونوته «کلک ټکان» (پروفونډ شاک) ورکړ( ولولئ:ادامیک، دافغانستان بهرنی اړیکی: ۱۴۹ ـ ۱۵۵مخونه)
د افغانستان د خپلواکۍ د جګړې سرتیری اوزړه سواندی کوماندان محمد ګل مومند هغه مفکر او ستراتجیست شخصیت وچې د وزیرو او مسیدو په مټ یې د بچه سقاو ګډوډي(جنوری تر اکتوبر ۱۹۲۹) پای ته ورسوله، په ډ یر مهارت سره یې د محمد ناد رشاه واکمنۍ ته لار پرانیستله، امنیت یې رامنځته کړ او ټینګ یې کړ. محمد ګل مومند هغه مسلمان-پښتون وزیر و چې د کابل د ښار د بریکوټ په سیمه کې په یوه عادي خټین کرایي کور کې په حق ورسید (م۱۹۶۴،۱۳۴۳ل). د سقاوۍ په رانسکوریدلو سره، محمد نادر شاه د قد رت واګی په لاس کی ونیولی ( ۱۹۲۹ ـ ۱۹۳۳)
د (۱۹۳۰ز) کال په می کی دبرتانیی دبهرنیوچارودوزارت اوپه لندن کی دافغانستان دسفارت ترمنځ یاداشتونه تبادله شول.په دغویاداشتونوکی د(۱۹۲۱ز) کال ددوستی تړون(دکابل تړون)
اوورسره څلور(۴) ملونه تأییدشول(اټچیسن، تړونونه، مخ ۳۰۵). محمد نادرشاه « د ډیورنډ د کرښې د هندی خوا د قومونو په مرسته قدرت ته ورسید». د تاریخ پوهاند ادامیک زیاتوي چې : (( دا سرحدهیڅکله په بشپړ ډول غځول شوی نه و. له دې امله د بر تانوي حکومت مامورا نو «د فرضي لیکې» ټکی وکاراوه چې یقیناٌ یو اندازه شک ښئ.))
” This border had never been completely demarcated, therefore, British government officials applied the term , indicating a certain measure of doubt.” Ludwing Adamec referring to: National Archives of India/new Delhi, 392-F, 933, nos. 1-30, notes, 1-2, in his book Afghanistan’s Foreign Affairs, op. cit, p. 187.
د ذکرشویومنابعوله مخی ویلی شوچی په ټولولیکني توافقاتوکی (۱۹۰۵ـ ۱۹۳۰ ) داسی څه نه لیدل کیږی چی د ډیورنډسرحد یی ارزولی وی. دلیل یی دادی چی دغه ټول تړونونه لږو ډیرد ډیورند تړون ته مخ وراړوی، بیله دی چی موضوع یی بیاوټاکی
دغه شان د پورتنی استدلال اوپورتنیوتشریحاتوپه مټ ویلی شوچی: برتانیی د خپلواک افغانستان سره دامنلی دی چی د سرحد داوسیدونکوسره علاقه وساتی، هلته نفوذولری، هلته غیری عسکری مداخله وکړی، اوهلته دخلکوسره د ظلم په اکله اعتراض وکړی. په لنډه وینا، «میتشپراخې ریښت» (د ګډ افغانستان دې هلته هغه څه ولری، چی په جرمنی ژبه کی ورته
اظهاراوپریکړی حق) وای.په بله وینا ، په سرحدی سیمه کې برتانیه یادهغی ورکخیل میرا ث
خور(پاکستان) بشپړحاکمیت ته ډ ډ ه نشی لګولی ځکه هلته افغانستان هم نفوذ اوهم علاقه مندي (منافع) لري
(influence and interest)
لود ویګ ادامیک کاږی چی که څه هم په کابل کی لاسلیک شوی د دوستی تړون یعنی د اړیکوتړون(۱۹۲۱زکال دنوامبرمیاشت) اصلاً د د ری کالونو ګاونډیزو
لپاره وه، دهند دازادی دکال(۱۹۴۷ز) پوری وچلیده(بهرنی اړیکی، مخ ۹۲) . برتانویان په دغه تړون راضی وو،خوبیاهم هغوی به لا دا غوره ګڼلی وای چی که په هغه کی یی «کوچني»(ماینر) تعدیلونه په برخه شوی وای. برتانویانوغوښتل دافغانستان رګ ونیسی
چی دخپل سرحد په اړوند کې به څنګه«ګاونډیز» وی
” It was of special importance for Britain to obtain from Afghanistan a precise definition of the term < neighborly> relations, the only term on which the Afghan and British governments were able to conclude the Treaty of Kabul of 1921. In essence this meant, how (neighborly) Afghanistan would be in dealing with the Afghan Frontier.” Ludwig Adamec, ibid, p. 187.
(شپږم)
داټکی په دی پوښتنه راڅرخی چی ایا پاکستان د بین الدول حقوقو له نظره د برتانیی د ناستن(جانشین) دولت لیاقت لاره؟ برتانوی هند درنجیت سینګهه، شاه شجاع، امیردوست محمدخان، امیرمحمدیعقوب خان، امیرعبدالرحمان خان، امیرحبیب الله خان، د پاچاامان الله خان اود پاچامحمدناد رشاه سره حقوقی اوسیاسی راشه درشه ساتلی وه، نه دپاکستان سره ـ ځکه هغه مهال پاکستان هیڅ(حقوقی، سیاسی،تاریخی، کولتوری) څیره نلرله؛ پاکستان چی هیڅ موجودنه و، څنګه به ورنه دښکیلاک ګری برتانیی وارث جوړشی؟! د ډیورنډتړون دوه لوبغاړی لرل: برتانوی هند اوافغانستان. پاکستان چیری و؟ له نن نه څه د پاسه ۶۰ کاله وړاندی برتانیی د مخکني دولت(سلف) په حیث« دهند دخپلواکی دقانون»( اینډ یا اینډپینډ نس اکټ،۱۸جولای۱۹۴۷) د اوومی (۷) مادی د «سي» برخې له مخې «د قبایلي سیمو» د واکمنانو سره« ټول تړونونه یا موافقې» په یوه اړخیزه ډول باطل وګڼل. دغه
واقعیت د پاکستان ادعاچی د برتانوی هند ناستن(وارث) د ی پنچرکړی ده(پاکستان رسماًد دولت په څیرد ۱۹۴۷زیږکال داګست په «۱۴» نیټه خلق شو) . یوکاملاًنوی دولت د چاپه میراث کیناستلی شی؟! یوڅه چی موجودنه وی له چانه به ورته یوڅه په میراث ورسیږی؟!
کی هنداوپاکستان په یوه ډول ونه منل شول. د(۱۹۴۷ز) کال داګست په ملګروملتونو
په نیمایی کی په برتانوی هند کی دوه(۲) هیوادونه رامنځته شول. دهمدغه کال دسپتمبرپه
دبرتانوی هندوارث (۱۲) مه نیټه هند دملګروملتوله خواخپل په خپله (اوټومیټیکلي)
اعلان شو. خوپاکستان مجبوروچی په ملګروملتونوکی دخپل غړیتوب لپاره خپله هیله وړاندی کړی. دپاکستان په غړیتوب رایی واخیستل شوی. افغانستان یواځنی هیواد وه چی په ملګروملتونوکی د پاکستان د غړیتوب د منلو په ضد یې رای ورکړه،او پاکستان د ۱۹۴۷د سپتمبر په دیرشمه نیټه په ملګرو ملتونوکی ومنل شو. په ملګرو ملتونو کی د هنداوپاکستان دغړیتوب د منلوبیلابیله کړنلاره یوځل بیا زما ادعاغنی کوی چی یوڅوک نه وی موجود څنګه به د چامیراث خورشی. د افغانستان دریځ داسی وه چی د پښتنواو بلوڅو ورونو د
برخه لیک حق دی تأمین شی . دافغانستان د دریځ په مقابل کی د برتانیی د ګډـګټواړیکیو (کامنویلت ریلیشنز) وزیرنیول ـ بیکرپه ولسی جرګه کی (۳۰/ ۶/ ۱۹۵۰ز) کال د پاکستان پلویتوب وکړ
Noel – Baker
نیول-بیکردبرتانیی ولسی جرګی ته داسی وویل « په یونایټید کینګډم(برتانیه) کی داعلیحضرت حکومت دشمال غربی سرحد دسیموپه وضع باندی دپاکستان اوافغانستان دحکومتونومخالفتونه په تأ سف سره څارلی دی. داد اعلیحضرت د حکومت نظر دی چی پاکستان په بین الدول حقوقوکی په دغو سیموکی د هند د پخوانی حکومت اوپه یونایټیډ کینګډم(برتانیی) کی د اعلیحضرت د حکومت د حقوقواووجایبو وارث دی، اود ډیورنډ لیکه بین المللی سرحد دی»
» His Majesty`s Government in the United Kingdom has seen with regret the disagreements which there have been between the Governments of Pakistan and Afghanistan about the status of the territories on the North – West Frontier. It is His Majesty’s Government’s view that Pakistan is in international law the inheritor of the rights and duties of the old Government of India, and of His Majesty’s Government in the United Kingdom, in these territories, and that the Durand Line is the international frontier.” Quoted in Djan Zirakyar ,op.cit., p.221 footnote#73
د مشترک المنافع هیوادونود وزیرنیول ـ بیکرپه پورتنی ویناکی یوډول کمزوری پرته ده چی غلی شان دافغانستان دریځ ته سرټیټوی. که کلک پام ورته وکړو، وبه وینوچی دبرتانیی دغه وزیرپه خپله ولسی جرګه کی نیغه ژبه نه ده کارولی،بلکې په غیری مستقیم ډول یی دډیورنډ لیکه « بین المللی سرحد » ګڼلی دی بی له دی چی د دغی لیکی مشروعیت له بین الدول حقوقونه راوباسی
پاکستان هم د برتانوی ښکیلاک د تړونونوپه هکله دوه مختوب ښودلی دی :
پاکستان یوه کوچنئ (نږدی دری سوه مربع میله) سیمه ایران ته پریښودله. ددی په بدل کی ایران له دینه تیرشوچی په بلوچستان کی په پخوانیوبرتانوی تصرفاتودعوه وکړی. ایران په دی ډول پخوانئ برتانوی پوله په یوڅه تغیرسره ومنله
” …. and accepted the old British Boundary thus modified.” A. Lam, Asian Frontiers: Studies in Continuing Problem. New York & London,1968, quoted in Djan- Zirakyar, ibid.,p.221, footnote#75
دهندپه نیمه وچه کی دبرتانیی دتړونونوهدف داوه چی هلته دخپلی امپراتوری حفاظت وکړی. خود بین الدول حقوقود ملاحظی له مخی یوتړون پای ته رسیږی چی اغیز یی له منځه تللی وی اوهدف یی پوره شوی وی. سړی ویلی شی چی له ښکیل شوی هند نه دانګریزانوپه وتلوسره د ډیورنډتړون خپل پخپله اجرأشواودهدف تحقق ته ورسید ـ ځکه چی دتړون یو اړخ(برتانیه) په مشخصه سیمه(مستعمره شوی هند) کی له منځه لاړ اود دی سره دهغه ګټی (اینتریسټ) هم له منځه لاړی چی د ډیورنډ تړون یی لازم کړی و
ادامه لری
زرلښته حفيظ
پروردګاره
ته د وخت د حکوکمتونو سترواکدار يي
ته د ټولو کا يئنا ت پرو رد ګار يي
ته عادل په عدالت حکم فرما يي
ته په دواړو جهانونوکې رويدار يي
چې جنت اودوزخ دواړه ستاپه واک دي
ته رحمان يي ته رحم يي ته قهار يي
ته هرڅه يي او په هرڅه ښه پوهيږی
ته د ډير زړونو همراز او خبر دار يي
دا زما پر ملت هرڅه چې تيريږي
دومره ويني فواري په شان تويږي
دا سرونه چې تنی نه را بيليږي
مورد لوراو ځوې د مور نه جدا کيږي
ډلۍډلۍ ښځۍ ورځ په ورځ کونډيږي
د تنکي ځوانانو لو ده چې ګډيږي
اور بلونه د پيغلوټو ميراتيږي
د انسان غوښه باروتو کې پخيږي
نو!
اې دټول جهان مالک پروردګاره
د بي کسو او بيوسو ناز ورداره
هم قهاريي ته رحيم اوته رحمان يي
ته دونيايي اخرت اوبل جهان يي
زه په تړمو تړمو اوښکو درته ژاړم
زرسوالونو کې يو سوال لرم او غواړم
دويرونو ماتمونو شپي صبا کړه
زه د سولې يو سوالګره ماته راکړه
سل افسوس د ژوند شيبې ځي په تياروکې
د رڼا ورځې خوبونه هديرو کې
دا نا کامه زندګي ده چې تيريږي
زما دژوند خواږه لحضۍ پردي ملکو کې
مونږ ته بيا د خوشحاليو اختر راکړه
يو د سولۍ نزرانه کۍ خبر راګړه
د حفيظ ارمان پوره کړه اې غفاره
اې د ټول جهان مالک پروردګاره
ژوندلیک
اروښاد محب الله بهرام له نن څخه ١٩ کاله وړاندي يې د سرروضې په کلي کې په يوه دينداره کورنۍ کې سترګې رڼې کړې وې،لومړنۍ زده کړې يې پخپل کلي سرروضه کې ترسره کړې وي، وروسته يې د سرروضې دارالعلوم ته مخه کړې وه ، هلته يې د قران اعظيم الشان حفظ وکړ او اوس مهال د مرکز شرنې د علي بابا په علي لېسه کې د لسم ټولګۍ زده کونکى ؤ.ځوانمرګ بهرام د زده کړو تر څنګ د پکتيکاولايت د ازادو ژورناليستانو د ټولنې غړى هم ؤ، پدې تر څ کې يې لومړى له پکتيکا غږ راډيو سره او اوس مهال له سېمه اييزي راډيو پښتون غږ سره د وياند په صفت دنده درلوده.اروښاده بهرام له تيرو دريو کلونو راهېسې په شعر ليکلو بوخت ؤ، په کم عمري کې د خپلې ژورې مطالعې او له پښتو ادب سره د بې پايانه مينې له مخې ډيره خوږه شاعرې کوله، چې تر اوسه به يې د سلو په شاوخوا کې شعرونه ليکلي ؤ.نوموړي دیو بی پامه ټکر له اماله شهید شؤ، په مرګ ډېري اوښکې تويې شوې په جنازه کې يې د پکتيکاولايت ګڼ شمير سپين ږيرو علماؤ او د بهرام د ادبي بنډارونو يارانو او ټولګيوالو ګډون کړى ؤ.
فاتحه يې پخپل کلي کې او همداشان د مرکز ښرنې په جامع جومات کې د ژورناليستانو د ازداې ټولنې شاعرانو او ليکولانو له لوري تر دريو ورځو پوري واخيستل شوه
دارواښاد محیب الله بهرام رومال ته لیږلي شعرونه
غمونه راغلو بیابه ځانته نوی ویر جوړوم
داسمان ستوروته لګیا یم ستا تصویر جوړوم
دهرچا خپله فیصله دځان منزل به ټاکي
زه به خپل ځان دستا په زلفو کې اسیر جوړوم
خوب مي لیدلی په لمن کې مرغلري وړمه
ځانته لګیا یمه په خپله یې تعبیر جوړوم
په شنه اسمان کې رڼه ستوري راته ګونګ پاته دي
ورته خپل حال بیانوم ځان مقریر جوړوم
په دې نیمګړي دنیا ګۍ کې ژوندون داسي کوم
چاته مرید ځان جوړوم چاته یې پیر جوړوم
یوه مسافر ملګري ته
چې ته راشې خپل وطن ته مابه غواړې
زه به نه یم تور لحد ته به مې ژاړې
په زړګي دي وویشتم پورته دي نه کړم
اې! بې رحمه یاره لاړې پسې لاړې
دغم کاڼي مي په سر باندې وریږي
دزړګي خونې مي ټولې شوې ویجاړې
زه چې مړ شمه اشنا یاد کې یې ساته
یم شهید خون به مې وي دستا له غاړې
زه دي هېر کړم تا به هلته هېرومه
چې :بهرام: غریب په سپین کفن کي نغاړې
محیب الله بهرام
۱۳۸۸/۷/۲۰
ښرنه – دپتنې زیارت
غزل
لکه په گل باندی شبنم په زړه می ووریږې
شیرینه یاره دستا غم په زړه می ووریږې
ستا ددروغو په وعدو می اعتبار کړی وو
هرې وعدې سره قسم په زړه مې ووریږې
هغه وروستی شپه دی جانانه لا اوس هم را یاد ده
مابه ویل کینه تا ویل ځم په زړه مې ووریږې
دا به هم نه وایم چی هیرمې یې په یاد مې نه یې
په سپینه خوله خندا منم په زړه مې ووریږې
بهرام له ځان سره وړې وړې سلگۍ وکړمه
هغه هزار واره ستم په زړه مې ووریږې
ما بیا ولید و
چی می ویل بیا به یـې نه وینم ما بیا ولـیدو
درقیب غیږه کې جـانان مې په خندا ولـیدو
کومه جفا باندې مې نه پریږدې ښیراوې کوې
ملنگ مې بیا پورې زیارت کې په بدوا ولیدو
کــله خـــندا کــله ژړا کــله سلــگئ کـومـــــه
داچې حــالات په دی نــیمگړې دنیا ما ولــیدو
دپاکــې مینې شــــهادت دې مــبارک وي ورته
منصورمې پاس ددارپه تخت کې په خندا ولیدو
ماویل جنت له خدایه غواړي دجانان به سوال وو
بهرام}مې خوب کې په مکه کې په دوعا ولیدو
غزل
ستاله غمه مي زړه شوري كله كله
ستا غمونه پرې را اوري کله کله
ورته ناست په انتظاریم ورته گورم
پاس په بام باندی راگوري کله کله
دماشوم په شان په نیمو شپو یې شمارم
ستا غمونه لکه ستوري کله کله
زوراور وحشیان رادرومي دې کوڅوته
رانه یوسي څو کمزوري کله کله
له ژړامی زړه راډک شي سوچ مې یوسي
دشهید وطن په لوري کله کله
دغمو پنډ مې په سردی پسې گر زم
په کوڅوکی دوري دوري کله کله
بهرام تل په دروازه کې بدوا وکړي
دلته راشي له کوم لوري کله کله
محیب الله بهرام
غزل
څوک خیر غواړي کوڅوکې څوک روپۍ په لاس کې یوسي
څوک دارته غاړه ورکړي څوک زندۍ په لاس کې یوسي
د ورانې دنیاگۍ له ښو او بدو بې خبردی
شپونکی دی کله وری کله شپیلۍ په لاس کې یوسي
چې راشي بدرنگ ښکلي په خدای واړه لیوني کړي
دی چم کې لیونۍ سپینه خولگۍ په لاس کې یوسي
یو زه نه یم ددې مالت ټول خلک راسره دي
که خدای کول چنگیز به ککرۍ په لاس کې یوسي
خفه نه شې شیرینې په دنیا کی داسی کیږي
لیژ ودریژه بهرام به دې اوژۍ په لاس کې یوسي
محیب الله بهرام = پکتیکا = سروضه
وخت خراب دی
ياره تل راته يا ديږې ستا به هیر یم
غم چی څومره راكوې ورته حاضر يم
كه غزا وه دمغلو په سرونو
زه هم یم ددې وطن له سره تیر یم
نور به نه پوښتې جانانه وخت خراب دی
بس اوسیږم په ژوندو خلکو کې شمیر یم
درقیب په خوله خو کم نه شوم جانانه
ما چی څومره یادوې دغومره ډیر یم
كه جانان دی چیرته ولید ورته وایه
بهرام ویل چې ستا په مینه کې را گیر یم
محیب الله بهرام= پکتیکا = سرروضه
ماشوم زړه می په اوربل کی ځوا نیمرګ دی
ځوان ارمان مې په کو ګل کی ځوا نیمرګ دی
د ا ا فغا ن زلمی ازل کی ځو ا نیمر ګ دی
د ما شو م په شا ن مد ا م ر اته ژ ړ یږ ي
ماشوم زړه مې په اور بل کې ځوانیمرګ دی
د قبر و نو ا و جنډ و ځا ی پکې نه شته
دشتې ډکې شوې هر ګل کې ځوانیمرګ دی
د ځو ا نا نو جنا ز و ته په سلګو یم
یو په خوست بل په کابل کی ځوانیمرګ دی
د قلم سو که یې ما ته شوه ګو نګی شو
(بهرام) ګوره په غزل کې ځوا نیمرګ دی
محیب الله بهرام-پکتیکا-سروضه
تپیزی
دیدن ثواب دئ مخ را واړوه مینه
سلام می ومنه په سر کي
اوسم د تورو کا ڼو غر کي
یاره ولاړ دی یم په در کی
ستر ګی د با ز با ڼه دزرکی
که په نظر کی می ساتی غلام دی یمه
»»««
زړه می په تا پسی کباب ده
پوشتنه کړه حال می خراب ده
شونډی کیلي زنه پیشقاب ده
خال دی امام تندی محراب ده
دیدن ثواب ده مخ را واړوه مینه
»»««
په یار پسې اوتر اوتر شوم
زه بد نصیب خاوری په سر شوم
له خپله کلی مسا فر شوم
نه دجانان په حال خبر شوم
نه څوک جانان زما له حاله خبروینه
»»««
ریبار ظالم جانان مظلوم شو
زړګی می ویلی لکه موم شو
دا شوم ارمان می پسی شوم شو
شه ده چی حال دی را معلوم شو
ما خو دستا په سر تړلی وو شرطونه
»»««
عمر می تریخ ده بی له تانه
دزړه دنیا می شوه ویرانه
وطن ته را شه په ما ګرانه
دستر ګو تور می یې جانانه
دستر ګو تور چی دچا نه وی ړوند به وینه
»»««
سلګۍ کوم حال می خراب ده
زړګی می ټول کباب کباب ده
په ا نتظا ر ستا د ځوا ب ده
ملا ثواب ده که عذاب ده
یار می دیدن غوشتو ما غیژ ور کړه مینه
محیب الله بهرام ـپکتیکا ـ سرروضه
اختر ته !
اخــــــــــــــــــــــــــــتره چی راځې لاچی لونګ در سره راوړه
ديــــــــار غــــاړی ته هار دبنګړو شرنـــــــــــګ درسره راوړه
ډيرلری مــــــسافر يــــــــــــــــم نه يی وينم نه مــــــــــی ويـــنی
راځــــــې خو دڅــــلـــــورو ستر ګو جــــــــنګ درسره راوړه
دستــــــــا په انـــتظاروو مـــــــــوږ دا ډيره موده مــــخکی
هـــــــــــــجران درټولوه دوصــــــــــال بنــــــګ درسره راوړه
غـــــــــمونـــو هـــسي هم دمازديـــــــــګر په شان ژيړی کړو
راځـــه!شــــال او شــملی او دډول ډنــــــــګ درسره راوړه
داتېرغم خوبه هېر کړم خو اوس سوال کړم او زاری کړم
نور غــــــــم راته رانه وړی مست اهـــــــــنګ درسره راوړه
((بـــــــهرام)) داستا په تمه،تمه ســـــپين لاسونه ګر ځم
راځــــــه!لاس دی په سرو نکريزو رنــــــــګ درسره راوړه
مـــحيب الله (( بـــــــــــــــــــــــــهرام ))
پــکتيــــــــکا – سرروضه
١۳۸۸-۹-۶
دارواښادمحیب الله بهرام اخري شعرچې رومال ته یې رالیږلی وو
ګرانو وروڼو خالد ریحان او بختیار ځدراڼ ته ډالۍ
حال به نه وایم جانانه غم دې ډېر دی
نور درک دزندګۍ له مانه هېر دی.
که حالاتو بدلون وموند وخت خراب شو
زه به ستا دسر دوعا کړم زما خېر دی
ساده یمه
خدا زده خوشحال يم که خفه يمه
زه
خلکو دا څه وشول په څه يمه زه
چې دی جانان دزړه کرار يم کنه؟
که دی يو څو ورځو ميلمه يمه زه
ليلا زړګی راته سوغات راکړی
دې ليونو سترګو رانجه يمه زه
بیا مې په خوب کې ده جانان
راغلئ
لګ خو مې پریګده چې ویده یمه زه
جینئ لباس دې ده اغیارو کړئی
خو ځان ته وایئ پښتنه یمه زه
يمه ږوندئی خو هيڅ ږوند نه لرمه
حیران ولاړ ګوته په خوله یمه زه
ورک شه ساقې شراب دې نه غواړمه
چې دې ځوانې په جوش نشه یمه زه
یمه سيدشاه زړه مي له صدق نه ډک
خلق دي وائي چي ساده یمه زه
سيدشاه خروټي-لندن


